WWW.LIT.I-DOCX.RU
БЕСПЛАТНАЯ  ИНТЕРНЕТ  БИБЛИОТЕКА - различные публикации
 

Pages:   || 2 | 3 | 4 |

«Национальный центр правовой информации Республики Беларусь Общественное объединение «Белорусский республиканский союз юристов» Государственное учреждение «Национальная ...»

-- [ Страница 1 ] --

Национальный центр законодательства и правовых исследований

Республики Беларусь

Национальный центр правовой информации Республики Беларусь

Общественное объединение «Белорусский республиканский союз юристов»

Государственное учреждение «Национальная библиотека Беларуси»

Общество с ограниченной ответственностью «ЮрСпектр»

НАСЛЕДИЕ ПРАВА

Белорусские

мыслители ХVI–XVII вв .

Избранные труды

Издание приурочено к 500-летию белорусского книгопечатания Минск Редакция журнала «Промышленно-торговое право»

УДК 082.2 ББК 84(0)4 Б43 Серия основана в 2012 году

Члены научного совета проекта «Наследие права»:

Председатель Государственного комитета по имуществу Республики Беларусь А.А. Гаев; заместитель директора правового департамента Евразийской экономической комиссии В.А. Дорошкевич; заместитель Председателя Верховного Суда Республики Беларусь, председатель судебной коллегии по гражданским делам Верховного Суда Республики Беларусь А.А. Забара; директор Национального центра законодательства и правовых исследований Республики Беларусь В.Д. Ипатов;

проф., д-р юрид. наук, заслуженный юрист Республики Беларусь, заместитель председателя ОО «Белорусский республиканский союз юристов» В.С. Каменков;

директор Национального центра правовой информации Республики Беларусь Е.И. Коваленко; Генеральный прокурор Республики Беларусь А.В. Конюк; О.Э. Кравцов; начальник главного государственно-правового управления Администрации Президента Республики Беларусь А.Ф. Мательский; проф., д-р юрид. наук, судья Конституционного Суда Республики Беларусь Л.М. Рябцев; Министр юстиции Республики Беларусь О.Л. Слижевский; генеральный директор ООО «ЮрСпектр»

О.В. Сломенец; проф., д-р юрид. наук, заслуженный юрист Республики Беларусь, В.М. Хомич .

Координатор проекта: Д.В. Римша, заместитель генерального директора по связям с общественностью ООО «ЮрСпектр» .

Б43 Белорусские мыслители XVI–XVII вв. Избранные труды. – Минск : Редакция журнала «Промышленно-торговое право», 2017. – 320 с. – (Наследие права) .

ISBN 978-985-6789-32-1 В книге представлены избранные произведения белорусских мыслителей XVI–XVII вв., посвященные актуальным проблемам взаимосвязи права с философией, религией, государственностью, политикой и явлениями жизни общества того времени .

Издание предназначено для ученых-правоведов, юристов, преподавателей, аспирантов, магистрантов и студентов юридических специальностей высших учебных заведений .

УДК 082.2 ББК 84(0)4

–  –  –

От организаторов проекта

МИЦКЕВИЧ В.В. Вступительное слово.

КАМЕНКОВ В.С. Философско-правовое наследие Беларуси XVI–XVII вв. и его предпосылки

ИПАТОВ В.Д. Вступительное слово

КОВАЛЕНКО Е.И. Вступительное слово

МОТУЛЬСКИЙ Р.С. Белорусские мыслители XVI–XVII вв .

Избранные труды

Сокол С.Ф. Основные особенности и направления развития политико-правовой мысли Беларуси в ХVI–XVII вв.

О Франциске Скорине (ок. 1490 – ок. 1551)

Сказание доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги Второго Закону Mоiсеова

Об Андрее Волане (1530–1610)

Падокшын С.А. Выбранне караля, або Прамова да Сената Андрэя Волана

Прамова да Сената Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага, або Якім павінна быць праўленне дабрачыннага караля (1573)

О государе и его личных добродетелях





Глава I

Глава II

Глава III

Глава IV

Глава V

Глава VI

Глава VII

Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе

Раздзел I

Раздзел II

Раздзел III

Раздзел IV

Содержание Раздзел V

Раздзел VI

Раздзел VII

Раздзел VIII

Раздзел IX

Раздзел X

Раздзел XI

Раздзел XII

Раздзел XIII

Раздзел XIV

Раздзел XV

Пра шчаслівае жыццё або найвышэйшыя чалавечыя вартасці

О Михалоне Литвине

О нравах татар, литовцев и москвитян десять фрагментов, содержащих различные истории

Фрагмент первый

Несколько слов к читателю

Извлечение из второго фрагмента

Извлечение из фрагмента третьей книги

Извлечение из четвертого фрагмента

Извлечение из пятого фрагмента

Извлечение из шестого фрагмента

Извлечение из седьмого фрагмента

Извлечение из восьмого фрагмента

Фрагмент девятый

Извлечение из десятого фрагмента

Комментарии

Об Аароне (Адаме) Александре Олизаровском (ок. 1618 – ок. 1659)

О политической общности людей

Книга I. Дом

Глава XI

Книга II. Общество

Глава II

Глава V

Глава VII

Книга III. О государстве

Глава I

6 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды

Глава IX

О Льве Сапеге (1557–1633)

Зварот Льва Сапегі да ўсiх станаў Вялiкага Княства Лiтоўскага

Прамова Льва Сапегi на Берасцейскiм царкоўным саборы 1596 года

Письмо канцлера Великого княжества Литовского Льва Сапеги архиепископу Иосафату Кунцевичу от 12.III.1622

Примечания

О Христофоре Филалете (конец XVI в.)

Апокрисис, албо отповедь на книжки о соборе берестейском, именем людий старожитной релеи греческой, через Христофора Филалета, врихле дана

Глава 3

Глава 7

Глава 8

Глава 9

Примечания

–  –  –

Стремительное развитие информационных технологий меняет многое в нашей жизни. Но изобретение книгопечатания сохраняет свое значение в качестве одного из важнейших событий в истории цивилизации. Всемирно известный датский писатель Ханс Кристиан Андерсен говорил: «Нет более опасного оружия против черта, чем чернила и книгопечатание: они когда-нибудь окончательно сживут его со света» .

Как утверждают историки, первая книга, напечатанная кириллицей, вышла в Кракове в 1491 г. А вскоре были изданы книги, появление которых считают началом белорусского книгопечатания:

Франциск Скорина издал в Праге в 1517 г. «Псалтырь», затем перевел на белорусский язык и издал в 1517–1519 гг. Библию .

Среди первых книг, напечатанных на белорусской земле, есть и те, которые изучаются в качестве ценных источников отечественной истории правового и политического учения. Это работы Андрея Волана, Михаила Литвина, Адама Олизаровского, 8 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Льва Сапеги и Христофора Филалета, собранные в издании, представленном вашему вниманию .

Общественно-политическая мысль Беларуси с самого начала находилась в тесной связи с христианской религией. Поэтому по представленным работам можно проследить не только развитие учений о государстве и праве на территории Беларуси, но и генезис религиозных доктрин, а также особенности экономической, политической и духовной жизни белорусского народа .

Как и в Западной Европе, в Беларуси в XVI–XVII вв. возникают идейно-политические течения, связанные с гуманизмом, Реформацией и Возрождением. Эти движения, в отличие от господствовавших в Cредневековье концепций, поставили в центр своих интересов не бога, а человека с его земными делами и нуждами .

Они обращались к внутреннему миру человека, его личным и социальным правам, достоинству и материальному благополучию .

Изучение работ, представленных в данном выпуске «Наследия права», даст содержательные ответы на вопросы о том, чем жила интеллектуальная часть белорусского общества XVI–XVII вв., какие проблемы ее волновали и какого будущего она хотела для своих последователей и потомков .

Работы, которые раньше необходимо было искать в разных источниках, впервые собраны в одной книге! Это поможет студентуюристу глубже изучить нашу государственно-правовую историю .

Ученому-юристу или философу облегчит возможности для сравнительного анализа и характеристики различных взглядов на соотношение веры и разума, свободы и долга, права и религии .

Читайте! Думайте! Созидайте!

От организаторов проекта

–  –  –

Философско-правовое наследие Беларуси XVI–XVII вв. и его предпосылки Очередное, восьмое издание просветительского некоммерческого проекта «Наследие права» посвящено 500-летию белорусского книгопечатания, отмечаемому в 2017 г. В связи с этой датой нельзя не подумать о значимости понимания всей истории белорусского государства и права. Нельзя, чтобы у нашей молодежи и будущих поколений сложилось впечатление, что Беларусь как правовая институция появилась только в 1990-е гг. Поэтому так важна и уместна настоящая книга с трудами просветителей, деятелей, мыслителей и правоведов Беларуси XVI–XVII вв. (периода Великого княжества Литовского), отражающими основные направления белорусской правовой мысли той эпохи. И осознание того, что для их появления нужны были объективные предпосылки .

Духовно-идейная и содержательная специфика белорусской философско-правовой мысли эпохи Реформации предопределялась, в частности, следующими историческими, геополитическими, духовно-религиозными, правовыми и социокультурными факторами:

тесной связью с христианской религией. Вокруг церкви группировалась тогдашняя образованная интеллигенция. Религиозными и культурно-просветительскими центрами были монастыри;

отсутствием на протяжении длительного периода независимой национальной формы государственности (белорусские земли территориально входили в состав других государственных образований – Великого княжества Литовского, Речи Посполитой, Российской империи);

10 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды состоянием пограничной сопредельности с крупными государствами, межгосударственными образованиями, религиозными конфессиями (православной и католической), правовыми системами и культурами: Беларусь всегда находилась в пространстве цивилизационного, экономического, духовно-политического, культурного и правового взаимодействия Востока, Запада и Севера;

становлением и последующим развитием философско-правовой мысли, которое осуществлялось главным образом в рамках господствующих убеждений – духовно-религиозных, просветительских, национально-освободительных, идеологических, что отразилось в формулировке проблем, способов их обоснования и предложенных путей решения ведущими белорусскими мыслителями;

языковой зависимостью и невыполнимостью однозначной идентификации философско-правовых текстов с национальным языком (длительное время эти тексты воспроизводились на разных языках, преимущественно на латинском либо польском) .

Эволюции философско-правовой мысли Беларуси XVI–XVII вв .

предшествовал этап X–XV вв., который условно можно назвать этапом христианско-правового осознания Беларуси как государства, первых шагов его становления .

Истоки этого первого этапа усматриваются в политико-правовой культуре Киевской Руси поры принятия христианства (X–XII вв.), имевшего для белорусских земель большое значение благодаря деятельности полоцкой княжны Рогнеды, Климента Смолятича, Кирилла Туровского, Евфросинии Полоцкой .

Они содействовали распространению христианских идей и принципов, призывали к просвещению и «книжному почитанию», призывали к прекращению междоусобных войн, единству восточнославянских княжеств перед лицом внешней угрозы, к сильной централизованной власти, пропагандировали уважение к власти и ее ответственность за свои действия перед Богом .

Первые письменные памятники политического характера древней Беларуси посвящались утверждению христианской религии и укреплению феодальной власти. Позитив принятия христианства связывается с распространением образования, изданием рукописных книг, развитием письменности, началом формирования философско-правовых, общественно-политических, моральноэтических и эстетических идей, обращением к древнегреческим текстам с целью подлинного и глубинного понимания Священного От организаторов проекта Писания, в том числе для раскрытия греческого понимания таких понятий, как государство, право, законодательство .

В частности, среди идей, относящихся к государству, обществу и праву, которые высказывала и поддерживала Ефросиния Полоцкая, можно назвать такие: она обличала недостатки современного ей общества, была сторонницей введения христианских принципов в государственную жизнь, выступала за смягчение княжеского самовластия, боролась за расширение социальных функций государства, выступала посредником в политических конфликтах той эпохи .

О взглядах Кирилла Туровского: выступал против несправедливости в обществе, боролся с людскими пороками (обман, ложь, насилие и т.п.), считал, что только не нарушая законов, можно достичь лучшего человеческого общества, указывал, что справедливого общественного строя не будет до тех пор, пока люди не будут жить по духовным и государственным законам, отмечал, что политические цели не должны достигаться обманом и преступлением .

Эпоха Возрождения и Реформации – своеобразный золотой век в истории белорусской культуры. Одна из особенностей белорусского Возрождения состояла в том, что гуманизм и реформация переплетались между собой и развивались одновременно. Одним из самых ярких представителей этого периода стал выдающийся уроженец Полоцка белорусский мыслитель, основоположник славянского книгопечатания, переводчик Библии доктор Франциск Скорина (ок. 1490–1551). Он одним из первых выступил с кругом важных проблем своего времени. Так, он попытался разрешить проблему интерпретации Священного Писания. Скорина был глубоко верующим человеком, а Библию считал «богодухновенной»

книгой. В его работах мы видим попытку нетрадиционного, свободного истолкования ряда религиозно-философских проблем .

Библию Скорина рассматривал в качестве универсального источника светских знаний, энциклопедии естественных, исторических, философских и правовых наук, пособия для изучения грамматики, логики, музыки, арифметики, риторики и других наук .

Он выступал как сторонник справедливости, юридической свободы и равенства всех людей, осуждал гнет, деспотизм и своеволие феодалов. Франциск Скорина трансформировал индивидуальную свободу в идею общего блага, которое, по его мнению, достижимо в обществе с помощью закона и права. Его особой заслугой стало первое светское издание Библии. Он издал 23 книги Библии со своими предисловиями и послесловиями, считая эти книги 12 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды уникальным источником не только божественной мудрости, но и светских знаний, определяя их как важное средство воспитания человека. Философ проповедовал идеи веротерпимости, защищал принципы личных отношений с Богом, отстаивал полезность образования и идеи, которая утверждает достоинство человека .

К заслугам Скорины следует отнести и тот факт, что свои взгляды он распространял на белорусском языке, тем самым содействуя развитию национальной культуры. Он оставил богатейшее философское и литературное наследие, которое содержит и оригинальные суждения о политике. Особый интерес Франциск Скорина проявлял к праву и закону. Законы он делил на две категории – естественные и написанные на бумаге. Естественные законы возникают из естественных прав человека, они заложены в самой его природе. Законы, написанные на бумаге, появляются тогда, когда люди преступают законы естественные и начинают воровать, убивать и т.п. Закон и призван положить этому конец, считал Скорина. Писанное право он подразделял на божественное, каноническое и земское. Земское – на «посполитое» (гражданское и семейное), международное, государственное, уголовное, военное («рицерское»), городское, морское, торговое (купецкое) .

Он настаивал, что перед законом все должны быть равны – рядовой гражданин и монарх, что законность и правопорядок должны быть нормой общества. Гуманизм Скорины отличался демократичностью. В своих размышлениях он обращался к простым людям, считал их полноправными гражданами. Политический идеал Скорины – просвещенная, гуманная и сильная монархическая власть. Правитель, по его мнению, должен быть набожным, мудрым, образованным, доброжелательным и справедливым к своему народу, править страной в соответствии с законом .

Скорина вообще придавал большое значение вопросам правового регулирования общественной жизни. Он попытался также классифицировать право и показать закон как одну из основ социальной гармонии. В его работах уже просматривались положения естественного права, развитые позже Г. Гроцием, Т. Гоббсом и другими мыслителями Нового времени. Идеи ученого оказали влияние на содержание I Статута Великого княжества Литовского (1529) .

К числу крупнейших белорусских мыслителей относятся Андрей Волан (1530–1610) и Лев Сапега (1557–1633). Большая часть их публикаций посвящена полемике по религиозным вопросам, в работах четко и основательно отражены политические идеи, в частности идея правового государства. И Волан, и Сапега любили От организаторов проекта повторять известный афоризм Цицерона: «Чтобы быть свободными, мы должны являться рабами законов» .

Талант Андрея Волана как гуманиста и рационалиста наиболее ярко проявился в области социально-политической мысли. Он утверждал, что «все те человеческие объединения, которые мы называем государствами, создавались для той цели, чтобы люди могли в согласии и взаимопомощи счастливо и благословенно проводить свою жизнь». Необходимость в государстве возникла лишь при появлении угрозы естественным правам людей. Исходным пунктом сущности и назначения права он признавал справедливость, выраженную в принципе «Никому не делать обиды, каждому отдать то, что ему принадлежит». «Нельзя под именем права ничего вводить в общение людское, как только то, к чему сам разум дорогу указывает». Важнейшим из врожденных свойств человеческой натуры является стремление к свободе и равенству. По степени воплощения в реальность свободы и равенства Волан определял совершенство общества. Возможность же существования свободы в государстве и обществе он связывал с широкими юридическими гарантиями .

Если в обществе, замечал Лев Сапега, отсутствует уважение к закону и господствует вседозволенность и беззаконие, оно не может считаться человеческим и гуманным, а является волчьей стаей и выродится в тиранию. Только уважение к праву дает возможность пользоваться действительной свободой. Идеи правового государства нашли отражение в III Статуте Великого княжества Литовского 1588 г., редактором и издателем которого был Лев Сапега. Статут действовал на территории Беларуси до 1840 г .

и сыграл большую роль в сохранении белорусского этноса. На сохранение белорусского языка в качестве государственного, его защиту от польской экспансии были направлены соответствующие статьи Статутов 1566 и 1588 гг. Благодаря Сапеге в 1581 г. был образован Трибунал Великого княжества Литовского. Он рассматривал текущие дела воеводства, являлся апелляционной инстанцией .

Следует отметить, что все акты трибунала писались на белорусском языке .

С резкой критикой католической церкви, наиболее безобразных проявлений крепостничества выступал Сымон Будный (1562) .

В частности, в предисловии к «Катехизису» (1530–1593) он осудил взяточничество, аморальность, невежество католических священников. В своем главном политическом произведении «О светской власти» (1583) выступал с острой критикой феодализма, требовал ограничения магнатского произвола, установления равенства всех сословий перед законом и справедливого правосудия. Будный 14 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды выдвигал положение о божественном происхождении власти, а воля Бога обязательна для всех. Власть, по его мнению, бывает несправедливой, потому что люди, владеющие ею, используют власть в своих корыстных и неблаговидных целях. Будный сформулировал основные факторы, обусловливающие необходимость власти. К ним он относит установление порядка в государстве, охрану интересов личности и государства .

Становление мысли и самосознания периода Ренессанса и Реформации в Великом княжестве Литовском связано также с современником Франциска Скорины Николаем Гусовским, прежде всего с его поэмой «Песнь о зубре». Зубр является у поэта символом родины и свободолюбивого, мужественно народа Великого княжества Литовского. В своем произведении Гусовский утверждал ряд важнейших ценностей для народа: веру, мудрую власть, общественное согласие, духовную культуру, ценность природы родного края .

Мыслитель с одобрением высказывался о частной собственности, о праве (монарх должен заботиться о создании сильной боеспособной армии, о деятельности в его землях справедливого великокняжеского суда, должен сурово карать лжесвидетелей, судей-взяточников), о природоохранном законодательстве великокняжеской власти и сам выступал в роли ученого-эколога, который обосновывал принципы бережного использования природных богатств страны. Гусовский одним из первых поставил в философской мысли Великого княжества Литовского проблему охраны и разумного использования природных ресурсов государства, а также экологического воспитания человека и общества. Николая Гусовского отличало развитое государственно-политическое сознание. Он придавал большое значение роли государственности в исторических судьбах народа. Это мы видим в восхвалении им фигуры князя Витовта. Огромную роль в жизни отечества он также отводил культуре традиции. Это делало его мировоззрение во многом сходным с идеалами Франциска Скорины .

С нравственно-христианских и гуманистических позиций Михалон Литвин осуждал рабство и крепостничество. Социальным идеалом для него было раннехристианское равенство, которое Литвин находил у татар, где «ни один богач не задыхается от алчности, а бедняк не умирает от голода и не страдает от холода, и никто при такой бедности и нужде не побирается» .

Михалон Литвин высказывал мысль, что причиной социального неравенства являлось неравенство имущественное, положительно отзывался о жизни татар, потому что «они не владеют никаким недвижимым имуществом, кроме колодцев». В качестве От организаторов проекта меры по преодолению неравенства предлагал ввести прогрессивный подоходный налог. Смысл такой: чем больше земли, тем больше налог, т.к. «до сих пор мы берем налоги на защиту государства от одних подвластных нам бедных горожан и беднейших землевладельцев» .

Как и другие отечественные мыслители, Михалон Литвин большое внимание уделял вопросам политико-правового регулирования, справедливого судопроизводства. Отстаивая интересы небогатой шляхты, он осуждал высшую знать княжества, приспосабливающую законы к своим выгодам. Несправедливо, доказывал мыслитель, когда богатые и бедные имеют разные подсудности .

Как представитель мелких и средних слоев шляхты, он ратовал за расширение социальной базы власти, т.к., на его взгляд, в Литве один человек занимает 10 должностей, тогда как все остальные отстранены от их исполнения. Нормой же должно быть такое состояние, когда вожди и народ живут по одному закону. Чиновник, обвиненный во взяточничестве, должен привлекаться к суду, даже если это обвинение исходит от плебея .

Серьезные претензии Литвин предъявлял ко всей системе судопроизводства в Великом княжестве Литовском, где, на его взгляд, правило крючкотворство и формализм, а судьи были безнравственны и несведущи в юриспруденции .

Особенно развращало судей право изъятия в их пользу десятины. Михалон Литвин предъявлял высокие нравственно-правовые требования не только к судьям, но и к истцам, и к свидетелям .

Философ считал, что им не место в суде, если они не знают законов, уличены в пьянстве или других пороках .

Как ренессансный мыслитель, Михалон Литвин доказывал, что жизнь общества, государства и личности должна не только подчиняться правовым законам, но и отвечать правилам морали .

От состояния нравственности, по Литвину, зависит и могущество государства. Человек должен быть трудолюбивым, храбрым, умеренным в еде и «питии», любить порядок, избегать излишеств и роскоши – все это усиливает государство .

Величайшим нравственным пороком в жизни населения Великого княжества Литовского Михалон Литвин считал пьянство: «Крестьяне, забросив сельские работы, сходятся в кабаках. Там они кутят дни и ночи, заставляя ученых медведей увеселять своих товарищей по попойке плясками под звуки волынки .

Вот почему случается, что, когда, прокутив имущество, люди начинают голодать, то вступают на путь грабежа и разбоя, так что в любой литовской земле за один месяц за это преступление платят 16 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды головой больше людей, чем за сто или двести лет во всех землях татар и московитян, где пьянство запрещено». В свойственной ему манере преувеличения недостатков Литвин писал, что «ныне наших воинов погибает в безделье по кабакам и в драках друг с другом больше, чем врагов» .

Как и для Николая Гусовского, образцом государя для Литвина являлся воинственный князь Витовт, при котором княжество было могущественным и нравственно здоровым .

Симеон Полоцкий (1629–1680) – просветитель, писатель, поэт, философ, общественный деятель. Написал «Букварь», «Псалтырь рифмованный», «Вертоград многоцветный», «Рифмологион» .

Доказывал, что деятельность монарха должна основываться на законах, был сторонником равенства всех граждан перед законом, указывал, что функция правосудия – восстанавливать справедливость в обществе, призывал Московское государство освободить Беларусь от католического религиозно-политического угнетения .

Так много времени прошло с тех пор, а некоторые идеи наших выдающихся мыслителей актуальны и сегодня .

–  –  –

Уважаемый читатель!

«Наследие права» в очередной раз показывает свой самобытный характер, доказывает, что является очень интересным и полезным проектом для всех, кто связан с юриспруденцией:

ученых-правоведов, работников законотворческих, правоохранительных органов и судов, практикующих юристов, преподавателей, аспирантов, магистрантов и студентов юридических специальностей. Восьмой выпуск издания – это прекрасная возможность прикоснуться к истокам отечественной правовой и политической мысли, сформированным белорусскими авторами XVI–XVII вв .

Выбор произведений, вошедших в книгу, не случаен. Франциск Скорина, Андрей Волан, Михалон Литвин, Арон (Адам) Александр Олизаровский, Лев Сапега и Христофор Филалет – имена, которые известны не только в Беларуси, но и далеко за ее пределами .

Издание «Белорусские мыслители XVI–XVII вв. Избранные труды» дает нам возможность еще раз переосмыслить идеи и взгляды отечественных политических деятелей, философов и юристов, по-новому взглянуть на вопросы развития общества, права и государства .

Философско-правовая полемика, которая разворачивается на страницах издания, показывает, что поиск ответов на вопросы о наилучшем способе обустройства государства и общества, справедливом правлении, месте индивидуума внутри общества в период Ренессанса продолжался с новой силой. Отечественные авторы предложили свои варианты обоснования пределов государственной власти, соотношения свободы и рабства, описали особенности современного им общества и сословно-классовых отношений .

18 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Христофор Филалет, один из мыслителей, работа которого вошла в издание, писал, что цель его книги в желании предупредить ложные представления «в нынешнем, а тем более в будущих веках, которые будут беспристрастно судить о вещах» .

«С книгами у нас обстоит дело так же, как и с людьми. Хотя мы со многими знакомимся, но лишь некоторых избираем себе в друзья, в сердечные спутники жизни», – утверждал немецкий философ Людвиг Фейербах. Совпавшие в 2017 г. 500-летие белорусского книгопечатания и Год науки – это прекрасный повод найти среди книг новых друзей, почерпнуть что-то оригинальное и полезное в мыслях философов и правоведов спустя столько веков .

От организаторов проекта

–  –  –

Уважаемые читатели!

Сборник, который вы держите в руках, отличается от традиционных изданий проекта «Наследие права»: впервые он знакомит не с трудами одного представителя юридической науки прошлых лет, а с целым рядом памятников белорусской правовой мысли конкретного исторического периода .

Вашему вниманию предлагаются материалы, в которых изложены концепции правового развития нашего государства в период сложных трансформаций государственного и социального устройства, экономики и идеологии Великого княжества Литовского .

В это время были проведены многочисленные государственноправовые реформы: административно-территориальные, аграрные, судебные реформы, реформы в образовании и т.д. Данные события породили необходимость совершенствования всего действующего законодательства, появилась потребность в разработке новых правовых идей и теорий. Происходящие преобразования той эпохи нашли отражение в многочисленных научных работах белорусских мыслителей и правоведов .

Политико-правовые взгляды ведущих ученых XVI–XVII вв. заложили новое, более прогрессивное общественное правосознание, способствовали развитию права в целом. Среди умов Отечества той эпохи следует назвать Ф. Скорину, А. Волана, М. Литвина, А. Олизаровского, Л. Сапегу, Х. Филалета .

Воззрения названных ученых, государственных и общественных деятелей на острые социально-политические, догматические и историко-культурные вопросы нашли отражение в настоящем сборнике. Каждый из авторов в той или иной степени высказывал 20 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды мысли о роли народа в историческом процессе, справедливости закона, совершенствовании общественных отношений .

Интерес к работам данных мыслителей не утрачен и в настоящее время, они представляют немалую ценность для юридической науки современной Беларуси. Изучение богатой палитры прошлой эпохи помогает проследить связь государственной и правовой мысли с современной действительностью, показывает преемственность политико-правовых взглядов и идей .

Отрадно сознавать, что с помощью реализации проекта «Наследие права» публикуемые работы получают второе рождение, становятся доступными широкому кругу читателей. Переиздание таких трудов способствует развитию отечественной школы права и популяризации культурного наследия республики, а также является значимым событием в ряду мероприятий, посвященных празднованию 500-летия белорусского книгопечатания .

Уверен, данный сборник будет полезен не только ученым, но и специалистам государственных органов, практикующим юристам, аспирантам, студентам и магистрантам высших учебных заведений, а также всем, кто интересуюется историей белорусского государства и права .

От организаторов проекта

–  –  –

Фото Юрия Иванова Белорусские мыслители XVI–XVII вв .

Избранные труды Книжная культура Беларуси имеет многовековую историю .

Обладая богатыми традициями в области книгопечатания и создания книжных собраний, оказала влияние на развитие не только нашей страны, но и стран-соседей. Белорусы в полной мере могут гордиться своим наследием. Путь к нынешним достижениям в области белорусского книгоиздания был ярким, но в то же время чрезвычайно сложным .

Географическое положение Беларуси на века определило историческую судьбу ее народа, динамику развития всех сфер жизнедеятельности, в том числе книжной культуры. Находясь на перекрестке цивилизаций, между Западом и Востоком, она не только обогащалась традициями народов этих регионов, но и неоднократно становилась полем брани между идеологиями, религиями, военно-политическими союзами. Бесконечные войны, конфессиональная борьба, изменение государственности и территории привели к непоправимым потерям, а усилия библиотекарей по созданию книжных коллекций были сведены на нет .

Как следствие, богатое книжное наследие, созданное нашими предками, сохранилось до настоящего времени не в полной мере .

Многие белорусские книжные памятники, в том числе самые древние, были уничтожены, некоторые оказались за пределами страны. В результате значительное количество текстов даже сегодня остается малодоступным для белорусских ученых и широкой читательской аудитории .

Сокровища, оставленные прошлыми поколениями, являются для нас, потомков, неисчерпаемым источником знаний по истории 22 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды нашего народа, его духовной жизни, свидетельствуют о том, что в невероятно трудных исторических условиях белорусы сумели сохранить родной язык, самобытную культуру, создать памятники, имеющие общечеловеческую ценность .

Ни одно государство не способно развиваться без всестороннего изучения, обобщения и использования опыта прошлого .

Информационный потенциал общества, как важнейший стратегический ресурс, обеспечивает его дальнейший экономический и духовный прогресс. Носителями этой информации выступают библиотечные, архивные и музейные фонды .

Сегодня Национальная библиотека Беларуси является уникальным книгохранилищем, в котором сосредоточен самый большой в стране, универсальный по своему характеру фонд (около 10 млн единиц) изданий и памятников письменности, ценностей отечественной и мировой культуры, отраженных в слове, образе, звуке .

На протяжении почти 100 лет своего существования библиотека собрала лучшую в мире коллекцию белорусской книги, которая включает и древние рукописи, и первые работы Франциска Скорины, и редкие белорусские издания XIX в., и многочисленные современные публикации .

Приоритетное направление деятельности Национальной библиотеки Беларуси – сохранение, изучение и обеспечение доступа к национальному книжному наследию.

Также ее работа направлена на восстановление утраченных культурных ценностей и развивается по следующим направлениям:

создание полной национальной библиографии;

возвращение в страну памятников книжного наследия;

виртуальная реконструкция утраченных книжных собраний;

факсимильное воспроизведение ценных книжных памятников .

В этом году мы празднуем 500-летие белорусского и восточнославянского книгопечатания – знаковое событие не только для Беларуси, но и для всей европейской культуры. Наш земляк – Франциск Скорина из Полоцка – 6 августа 1517 г. издал в Праге первую белорусскую печатную книгу, назвав ее «Библия русская» и заложив основу массового издания книг кириллическим шрифтом, которое в дальнейшем получило развитие в ряде соседних стран .

За 500 лет книги, изданные белорусским просветителем, разошлись по всему миру и стали национальным достоянием Беларуси, а сам Ф. Скорина – одним из ее символов .

От организаторов проекта Научно-исследовательский и издательский проект по факсимильному воспроизведению книжного наследия нашего первопечатника «Книжное наследие Франциска Скорины» представляет собой крупнейший проект, реализованный Национальной библиотекой Беларуси совместно с Банком БелВЭБ и посвященный юбилею белорусского и восточнославянского книгопечатания .

В основу факсимильных изданий были положены электронные копии книг Ф. Скорины, хранящиеся в библиотеках и музеях Беларуси, Германии, России, Украины и других стран .

Издание вышло в свет в 20 томах и позволило собрать полный перечень трудов, напечатанных нашим земляком в Праге и Вильно. Оно представляет ценнейший пласт культурного наследия белорусского народа и может стать базовым источником для исторических, филологических, культурологических и книговедческих исследований. С целью широкого распространения книжного наследия Ф. Скорины мы передаем его в крупнейшие книгохранилища мира, а также в библиотеки и музеи, которые, несмотря на все многовековые катаклизмы, смогли сохранить в своих фондах хотя бы одну страницу из наследия нашего земляка .

Символично, что в этот юбилейный год благодаря издательскому просветительскому некоммерческому проекту «Наследие права» увидело свет издание «Белорусские мыслители XVI–XVII вв .

Избранные труды», включившее работы деятелей, мыслителей и правоведов Беларуси XVI–XVII вв. и отразившее наследие белорусской правовой мысли эпохи Ренессанса .

Издание попадет в библиотеки Беларуси. Это даст возможность всем желающим ознакомиться с избранными трудами белорусских мыслителей периода Великого княжества Литовского, узнать, что было важным в тот период для наших предков, о чем они заботились и к чему стремились, каким видели свое место в тогдашнем мире и на что возлагали надежды .

В заключение хотелось бы подчеркнуть, что популяризация исторических книжных коллекций имеет большое значение для изучения истории культуры не только нашей страны, но и всего славянского мира, т.к. способствует решению проблемы взаимопонимания и взаимообогащения, просветительских, образовательных и научных задач, дает возможность представить широкой общественности чрезвычайное богатство документального наследия Беларуси .

24 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Основные особенности и направления развития политико-правовой мысли Беларуси в ХVI–XVII вв .

ХVI–XVII вв. в Беларуси ознаменовались значительным развитием интеллектуальной культуры во всех ее проявлениях. Не зря исследователи назвали этот период золотым веком .

Общая тенденция была свойственна и политико-правовой мысли этого периода. Ее предпосылками выступали ренессансно-гуманистические традиции Возрождения, древнебелорусская и древнерусская политическая и правовая культура, достижения передовой политико-правовой мысли европейских народов. Развивалась она несколькими ведущими направлениями со своими особенностями .

Господствующая политическая и правовая идеология формировалась представителями светских феодалов и духовенства. Для идеологии светских феодалов характерным было: а) усиливающаяся ориентация на польские традиции, образцы политического регулирования, политические концепции, центральное место среди которых занимали «теории шляхетства», экзекуционная программа, идеалы ограничения королевской власти; б) отстаивание идей литовского суверенитета, автономного статуса Великого княжества Литовского, противодействие устремлениям польских феодалов, захватить должности и земли в княжестве; в) оппозиция клерикальным учениям примата духовной власти над светской и одновременно сотрудничество с церковью, возрастающая поддержка идеологии и политики католицизма с конца XVI в .

Основные особенности и направления развития.. .

Политико-правовые учения католического и униатского духовенства пропагандировали теократические концепции государства и права, обосновывали идеи политического верховенства церкви, оправдывали незыблемость феодального господства и эксплуатации, формировали и обосновывали политику притеснения православного населения Беларуси. Эти учения отличались особой реакционностью .

Оппозиция господствующей политической и правовой идеологии проявлялась в трех направлениях: политических и правовых учениях реформационного содержания; светской политической и правовой мысли; политической и правовой идеологии освободительного движения. В русле реформационного движения в Беларуси и Литве сформировались политико-правовые концепции кальвинистов и антитринитариев. Кальвинистские концепции выражали интересы светских феодалов, недовольных привилегиями церкви и духовенства, а поэтому содержали требования только частичных реформ. Учения антитринитариев были направлены на существенное преобразование общественного и государственного строя на основе внедрения гуманистических раннехристианских норм и принципов социального регулирования .

В политико-правовых учениях антитринитариев выделено два учения: левое и умеренное. Левое, крестьянско-плебейское, представляло собой один из первых в Беларуси вариантов социально-политической утопии, учение об обществе без государства, собственности, власти и права. Умеренное, шляхетско-бюргерское, предлагало перестройку государственно-правовых институтов в духе христианского вероучения, рациональной целесообразности и гуманистической направленности .

Прогресс в развитии знаний о государстве и праве в Беларуси во многом был связан с возникновением и упрочением светского направления политико-правовой мысли, отличительной чертой которого было стремление черпать теоретическую аргументацию из естественных источников, подкреплять свои выводы авторитетом природы и опыта .

Общие черты и специфика идейной борьбы, политико-правовых отношений прежде всего определялись достигнутым уровнем экономического развития Беларуси, соответствующего этапу развитого феодализма. С этим была связана масштабность и степень развитости политико-правового сознания классов 26 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды и сословий, появление предбуржуазных идеологических концепций. В области социальных отношений существенное значение имели процессы юридического оформления сословной структуры общества, что нашло отражение в издании целой серии законодательных актов, направленных первоначально на размежевание сословий, затем на установление их прав и обязанностей и, наконец, на запрещение и усложнение перехода в высшие сослвия .

Политическая и правовая идеология Беларуси складывалась под воздействием изменений, происходивших в институтах власти и политической системе Великого княжества Литовского .

В первой половине XVI в. ведущими тенденциями, определяющими общее политическое развитие княжества, были процессы централизации. Эти процессы нашли отражение в росте авторитета, влияния, расширении компетенции общегосударственных органов власти (панов-рады, сейма), установление единообразного административно-территориального устройства, создание развитого общегосударственного законодательства (Статут 1529 г., общеземские привилеи). Вместе с тем право избирать и быть избранным в органы власти закреплялось исключительно за шляхтой и духовенством. Горожанам крупных и средних городов было предоставлено только право городского самоуправления. Крестьянство же практически передавалось под неограниченную власть феодальных собственников .

Идейная борьба и политические отношения в Беларуси в рассматриваемый период были тесно связаны с важнейшими социальными движениями. К их числу относилось прежде всего реформационное и освободительное .

Реформационное движение в Беларуси затронуло не только католическую, но и православную церковь. Его классовая неоднородность привела к формированию таких различных течений, как лютеранство, кальвинизм, антитринитаризм. Реформация выдвинула на повестку дня проблемы изменения отношений между государством и церковью, требования отмены привилегий духовенства и возвышения светской власти, ограничения церковной юрисдикции. Белорусско-литовские реформаторы поддерживали устойчивые контакты с реформационными деятелями Европы (Кальвин, Бляндрата) .

На духовную жизнь белорусско-литовского общества существенное влияние оказали традиции европейского Ренессанса .

Они проявились в заметном общественном интересе к культуре Основные особенности и направления развития.. .

античного мира, достижениям интеллектуального творчества европейских народов. На территории Беларуси и Литвы издавались и пропагандировались произведения античных авторов (Цицерон, Аристотель и др.), сочинения европейских мыслителей и гуманистов Э. Роттердамского, Ж. Бодена, Т. Мора, А. Моджевского и др. Их политические идеи и концепции составили важный элемент формирования теоретико-методической базы прогрессивных политико-правовых учений белорусских мыслителей .

Примечательно и то, что в этот период определенное значение в социально-политическом регулировании сохраняли древнерусские и древнебелорусские традиции правового и политического регулирования. Например, еще до конца XVI в. в Полоцке, Витебске довольно типичным было вечевое политическое мышление .

Ведущей тенденцией развития феодальной правовой культуры Беларуси и Литвы рассматриваемого периода был переход от обычного права к «писаному». Расширение сферы «писаного» права вызвало необходимость его систематизации и кодификации .

Кодификационная деятельность этого периода была исключительно плодотворной. На протяжении XVI в. разработаны и приняты три редакции Статута Великого княжества Литовского 1529, 1566, 1588 гг. Процесс правотворчества требовал обобщения достижений правовой науки и практики .

Источниками Статута были административная и судебная практика, обычное право белорусских и литовских земель, ранее изданные юридические акты, нормы «Русской правды», церковного права и др. В процессе подготовки Статута нужно было решить ряд сложных теоретических проблем, чтобы разграничить нормы права и морали, права и религии, определить принципы классификации отраслей права, внутреннюю структуру и систему норм. А это требовало привлечения к правотворческой деятельности ученых, юристов. Ими были П. Роизий, А. Ротундус, В. Чырка, Ф. Скорина. Кодификационная деятельность способствовала формированию светских взглядов на государство и право, освобождала правовую науку от засилья церкви .

Опираясь на методологический принцип, можно утверждать, что на содержание правовых норм оказывало влияние классовое противоборство. Изменения в содержании правовых актов, которые стали результатом давления низших слоев общества и прогрессивных социальных движений. Так, в Статут 1566, 1588 гг .

были включены нормы, ограничивающие юрисдикцию духовенБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды ства, обеспечивающие защиту интересов протестантов, принципов веротерпимости. Феодальному законодателю пришлось пойти на отдельные уступки в части усиления правовой охраны жизни и интересов простых людей .

Вместе с тем в законодательстве продолжали сохранять преобладающее значение многие институты и принципы, характеризующие феодальное правопонимание и его теологическое обоснование .

Например, систему наказания пронизывала идея устрашения. На протяжении XVI в. обнаруживается явная тенденция к ее усилению. Особенно жесткие наказания устанавливались для простых людей. Предоставив право феодалам творить суд над своими подданными, законодатель по существу санкционировал неограниченную внесудебную расправу .

В господствующей политической и правовой идеологии Беларуси сложились две политические платформы, характерные для двух групп идеологов. С одной стороны – тех, кто представлял интересы светских феодалов, с другой – традиционных в условиях средневековья клерикально-теологических доктрин, пропагандируемых духовенством .

В организации идеологических акций, финансировании пропагандистской деятельности существенную роль играли магнаты .

Классовая общность отстаиваемых магнатами политических и правовых идей и взглядов вместе с тем не исключала наличия в их среде разногласий, различий в подходах и ориентациях .

Вследствие того что социальные движения того времени носили в значительной степени религиозную окраску, поддержка ими определенных религиозных направлений сказывалась на характере их политических требований и взглядов. Поэтому в политических и правовых взглядах крупных феодалов, поддерживавших протестантизм, православие и католицизм, имелось немало различий .

С позиции кальвинизма рассматривали и оценивали политические и правовые явления М. Радзивилл Черный (1515–1565), М. Радзивилл Рыжий (1512–1584), К. Перун (1547–1603) и др .

Определенное покровительство в решении проблем православного населения оказывали Г. Ходкевич (г. р. неизв. – 1572), К. Острожский (1527–1608). Политический прагматизм характеризовал политико-правовые взгляды Л. Сапеги (1557–1633), автора предисловий к Статуту 1588 г. Наиболее консервативные позиции занимали те, кто поддерживал идеологию и политику католической реакции (А. Радзивилл, Я. Ходкевич). Но политические и праОсновные особенности и направления развития.. .

вовые взгляды светских феодалов характеризовались не столько различиями, сколько многими общими чертами. Ведущей общей тенденцией была усиливающаяся ориентация белорусско-литовских феодалов на сложившиеся в Польше образцы политического регулирования и политические концепции, что одновременно было отражением идейно-политической экспансии Польши .

Широкое распространение получают «теория шляхетства», шляхетской демократии, экзекуционная программа, идеи ограничения королевской власти. Особое внимание уделялось «теории шляхетства». Она дополнялась, шлифовалась, развивалась во имя одной главной цели – обосновать правомерность и справедливость привилегированного положения шляхетского сословия, его политического верховенства в обществе и государстве .

Наряду с этим, шляхетское сословие выделялось и противопоставлялось остальной массе населения, хотя еще в начале XVI в .

распространенным было вечевое политическое мышление .

Так, в Статуте 1529 г. имело место демагогическое утверждение, что простой народ совместно со шляхтой участвует в избрании государя. По мере сближения с Польшей и особенно после Унии 1569 г. господствующий класс отказывается даже от демагогической формы демонстрации своей связи с народом .

«Теория шляхетства» сочетала как естественную, так и сверхъестественную аргументацию. Для естественной определяющее значение имела идея врожденного благородства, согласно которой высокая социальная ценность личности шляхтича и его сословия вытекает из значимости крови, благородства происхождения .

«Теория шляхетства» использовалась и как идеологическое средство борьбы за ограничение власти короля. Она получила воплощение в экзекуционной программе, в основу которой были положены требования возвращения шляхте прав, якобы отнятых у нее когда-то королевской властью, и имела целью переустройство политического строя на основе широкой шляхетской демократии .

Общественному мнению экзекуционная программа преподносилась в качестве «программы исправления» Речи Посполитой .

Отрицательные тенденции в развитии политического строя Речи Посполитой в целом не вызывали беспокойства у представителей господствующего класса. Наоборот, в его среде сложилось убеждение в высоком совершенстве этого строя, сравнимого лишь с расцветом древней Римской республики. В связи с этим любые 30 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды изменения политического строя признавались вредными, что вело к консерватизму, застою в политике и правотворчестве .

Существенной чертой политической идеологии светских феодалов Беларуси и Литвы была широкая популярность идей литовского суверенитета, на основе которых осуществлялось противодействие попыткам польских феодалов захватить должности и земельные владения в Великом княжестве Литовском, ликвидировать его автономный статус. Эта черта обусловила возникновение противоречивой ситуации: с одной стороны, белорусско-литовские феодалы охотно восприняли и присоединились к польским концепциям и нормам политического регулирования, а с другой – проявляли определенную оппозиционность к польским феодалам, допускали антипольские высказывания, заявления, действия. Причиной этой оппозиционности являлись опасения белорусско-литовских феодалов быть потесненными в сфере своих экономических и политических интересов .

Идейно-политические разногласия существовали и в отношениях светских феодалов с духовенством. Светские феодалы выступили против гегемонистских устремлений церкви, требовали разделения светской и церковной юрисдикции, выполнения духовенством ряда государственных повинностей и т.п. Роль идейной базы выполняла экзекуционная программа .

Ведущим идеологическим учреждением средневековья являлась церковь, служители которой активно разрабатывали и пропагандировали определенные политические и правовые концепции .

Религиозные отношения в Беларуси в рассматриваемый период приобрели сложный характер, что было связано с принадлежностью ее населения к различным вероисповеданиям (православие, католицизм, протестантизм, униатство и др.) и неодинаковой ролью этих вероисповеданий в государственно-политической жизни .

Политико-правовая идеология католицизма получила наиболее яркое отражение в работах П. Скарги, С. Гродзицкого, Т. Тишкевича-Скуминовича и др .

Стремясь завоевать католицизму высокое доверие у светских феодалов и феодальной политической власти, иезуитские писатели в своих сочинениях пытались доказать, что только учение католической церкви всегда верно служило делу укрепления существующего социального и политического строя, а остальные религиозные учения способствовали его ослаблению. В связи Основные особенности и направления развития.. .

с этим усиленно пропагандировалась идея единоверия. П. Скарга в своих сочинениях усердно доказывал: где нет согласия на почве веры, там его не может быть и в делах светских, и в политике .

Особое негодование у идеологов католицизма вызывали принципы веротерпимости, узаконенные Статутом Великого княжества Литовского 1588 г .

Усиленно пропагандировалась идеология католицизма и старая теологическая идея примата духовной власти над светской, согласно которой последняя должна подчинять свою деятельность интересам католической церкви. При этом интересы церкви выставлялись как благословенные и вечные, а интересы государства – как временные и второстепенные .

Для защиты своих позиций иезуиты стремились приспособить популярную в то время в Беларуси и Литве идею естественного права. Однако они вкладывали в ее содержание реакционную сущность. Следуя за средневековыми европейскими теологами (например, Ф. Аквинским и др.), они пытались доказать, что естественное право дано людям через Святое Писание и святое предание (папские декреты, постановления соборов и др.), и на этом основании возвысить в ранг идеала каноническое право как образец для светского права .

С конца XVI в. активной помощницей католичества в разработке и обосновании господствующей политической и правовой идеологии стала выступать униатская церковь. Униатство возникло, с одной стороны, как результат политики Ватикана, а с другой – как выражение кризисного состояния православной церкви .

Политические и правовые проблемы освещались в работах таких идеологов, как И. Потей, И. Рутский, А. Дубович, Л. Кревза, Я. Кречмер, Т. Скуминович, А. Селява и др. Их взгляды на государство и его происхождение носили ортодоксально-теологический характер. Важнейшую цель государства они видели в защите интересов церкви .

Оправдывая существовавшие в феодальном обществе отношения власти и подчинения, униатские полемисты, как и идеологи католицизма, широко использовали различные варианты, подобные органической теории общества. Примером тому могут служить рассуждения униатского священника А. Дубовича, который пытался соединить органическую и «металлическую» концепцию для обоснования естественности подчинения низших сословий высшим. Различия в социально-политическом статусе сословий 32 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды А. Дубович связывал с природным неравенством людей. Причина, с его точки зрения, кроется в том, что Бог еще до рождения человека вкладывает в его природу «металлические» свойства .

Получившие золото становятся сенаторами, серебро – шляхтой, медь – горожанами, железо – крестьянами .

Специфическими и прогрессивными были политические и правовые учения идеологов реформационного движения в Беларуси и Литве. Масштабы, цели, содержание и проекты предлагаемых реформ зависели от классовой основы тех социально-религиозных течений, которые образовывали реформационное движение. Эти различия не исключали ряда общих черт идеологии реформационных течений. В их числе выделяются религиозная форма, библейская аргументация, обращение к раннехристианской традиции. Общим было и стремление сформулировать идеал истинного христианина, обосновать его место и роль в общественной жизни, отношение к государственно-правовым институтам, духовной и светской власти, существующей социальной и политической реальности .

Впервые решение политико-правовых проблем в духе Реформации было осуществлено Ф. Скориной. Неслучайно его называют философским предтечей Реформации в Беларуси, стремившимся синтезировать идейно-культурные традиции античности, раннего христианства и Возрождения. С деятелями Реформации Ф. Скорину сближают приверженность и отстаивание принципов свободной интерпретации Священного Писания и личного отношения человека к вере и др. Кроме того, Ф. Скорина принадлежал к тому идейному движению, которое получило название христианского гуманизма и было связано с попытками гуманистического истолкования Священного Писания, превращения христианского вероучения в орудие преобразования общества на справедливых началах. Ведущая роль в этом плане отводилась соблюдению требований этики христианского гуманизма, нравственной ответственности христианина за его дела. Тем самым гуманистическая интерпретируемая христианская мораль выступала в качестве основы политико-правовых взглядов Ф. Скорины и ряда деятелей Реформации .

Развитие политической и правовой мысли реформационного движения в Беларуси и Литве было наиболее тесно связано с такими течениями, как кальвинизм и антитринитаризм. Лютеранство и другие реформационные группировки имели незначиОсновные особенности и направления развития.. .

тельное распространение. Политическая идеология кальвинизма получила поддержку в средних слоях шляхты (магнатов). Демократические и республиканские лозунги Кальвина ассоциировались у них с идеалами шляхетской демократии и «золотой вольности», а папство – с абсолютизмом. Неслучайно важнейшая тема кальвинистской литературы этого периода – критика папства, церковной иерархии, обличение служителей культа. Одновременно отвергался поддерживаемый церковью тезис о примате духовной власти над светской и выдвигалось требование признания монарха главой церкви в государстве .

Гораздо большим радикализмом отличались белорусско-литовские антитринитарии (ариане). Различия в классовых и идейной платформах дают основание для выделения в их среде двух течений: левого и умеренного. Левые антитринитарии выражали интересы крестьянско-плебейских слоев, их мечты – об обществе без классов, без государственного принуждения и насилия .

Его представители – П. Гезка, Г. Павел, М. Чеховиц, Якуб из Калиновки, Павел из Визны – стремились доказать, что эталоном общественного устройства является жизнь первых христиан, когда не было государства, права, несправедливости и неравенства, господства и подчинения, насилия человека над человеком .

Поэтому они призывали всех, кто считал себя истинным христианином, отказаться от собственности, подданных, участия в государственной деятельности, не пользоваться никакими законами, а создать свои общины или «мир истинных христиан, где все общественное регулирование осуществляется на принципах христианской этики .

Левые антитринитарии стали создателями одной из первых в Беларуси социально-политической утопии, а в целом их позиции близки к идеологии последователей Т. Мюнцера в Германии .

Умеренное крыло антитринитариев выражало интересы шляхетско-бюргерских слоев и было представлено видными деятелями белорусской культуры С. Будным и В. Тяпинским. Анализируя концептуальные особенности их политико-правовых учений, следует подчеркнуть, что С. Будный и В. Тяпинский не разделяли призывы «левых» к отмежеванию, отрицанию государственноправовых институтов. Они верили в возможность реформирования, исправления феодального общества и государственного устройства путем внедрения в гражданскую и государственную жизнь норм раннехристианской этики. Поэтому их идеалом выБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды ступает не просто государство, а «истинно христианское государство», в котором социальные и политические отношения регулируются на основе принципов христианской науки .

С позицией «христианской науки» и морали подходит С. Будный к вопросам правопорядка, права, законности. Предлагаемый им правопорядок представляет собой одну из идеальных моделей христианского правопорядка – вечного и справедливого для всех народов и эпох. С. Будный подчеркивал, что они «с естественной точки видели, что зло следует наказывать» .

Умеренных антитринитариев отличала гуманистическая трактовка социальной ценности и назначения закона. В работах С. Будного мы находим три основные оценки. Во-первых, положительные возможности закона определяются наличием в нем санкций (наказаний). Наказание играет роль как возмездия, так и предупреждения, сдерживания людей от нарушения установленного порядка. Превентивность важна применительно и к злым, и к добрым людям, особенно к молодым людям и простым .

Во-вторых, закон есть противоположность беззаконию. В-третьих, закон учит добродетели, «абы ведали, которые дела чинити винни». К особенно тяжким преступлениям С. Будный относил убийство. Вместе с тем он признавал правомерность убийства в состоянии необходимой обороны, применение смертной казни за тяжкие преступления .

Появление светского знания исследователи рассматривают как поворотный момент в развитии науки, как линию на отделение обществознания от теологии. Это направление характеризовали новые методы познания: рационалистический подход к анализу явлений, широкое использование индукции, опыта, эксперимента. Это направление политико-правовой мысли Беларуси получило воплощение в работах М. Литвина, А. Волана, А. Олизаровского, Б. Кросневича, анонимного автора «Разговора поляка с литвином», в политической публицистике, художественной литературе .

Важнейшей чертой светских политико-правовых учений было пристальное внимание к современному и прошлому социальному опыту народов, рациональное обобщение и сопоставление различных образцов политического и правового регулирования .

М. Литвин, написавший в середине XVI в. трактат «О правах татар, литовцев и московитян», стремился выявить разумные образцы в укладах жизни русских и татар. А. Волан, А. Олизаровский Основные особенности и направления развития.. .

и другие использовали в этих же целях богатый исторический опыт человечества .

В теоретической аргументации светских учений и концепций наиболее характерным было использование теорий естественного права и общественного договора, которым был присущ особый метод познания, состоявший в поиске врожденных, вечных и низменных свойств человека как индивидума. Выявление этих свойств предполагало возникновение возможности для получения истинных знаний о развитии правовых и политических отношений в обществе .

Базой этого течения стала теория естественного права и общественного договора. Первенство в этом направлении признано за Ф. Скориной. К выяснению значения и сущности «прироженого» права он обращался в ряде предисловий к изданным им библейским книгам. Главный принцип «прироженого права» Скорина заимствовал из раннехристианской этики и формулировал в виде требования «то чинити иным всем, что самому либо ест иных всех и того не чинити иным, чего сам не хощеши от иных имети». Рациональность этого принципа он стремился связать с практической значимостью. «Прироженое право» выступало идеальной моделью, ориентирующей всю правотворческую и правоприменительную деятельность в соответствующем направлении .

Характерное для Ф. Скорины понимание естественного права нашло отражение и в последующей социально-политической литературе Беларуси («Разговор поляка с литвином», «Апологетикус») .

Развитие в Беларуси реформационных, ренессансных и гуманистических традиций повлекло усиление светских интерпретаций естественного права, что наиболее рельефно отразилось в работах А. Волана «О политической или гражданской свободе»

(1573), «О государстве и его особых качествах» (1608), «Речь к сенату» (1573); А. Олизаровсого «О политической общности людей»

(1651). Основное внимание они уделяли выявлению врожденных качеств и свойств человеческой природы, формирующих естественные права индивидума, социальных и политических общностей .

А. Волан выделял в природе человека качества двоякого порядка: положительные, требующие всемерного развития и укрепления, и отрицательные, которые необходимо подавлять и обуздывать .

Отрицательные качества не столько вытекают из природы человеБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды ка, сколько являются следствием ее порчи. К главным положительным свойствам человеческой природы А. Волан относил стремление к свободе и связанное с ним исходное равенство людей .

По степени обеспечения свободы и равенства людей он определял степень совершенства общества, государства, системы правового регулирования .

В определении государства, выявлении его функций и назначения в учениях мыслителей Беларуси и Литвы большую роль играло понятие общей пользы. Особенно характерным было широкое использование разработанного Аристотелем и Цицероном понятия государства как союза людей, служащего общей пользе граждан .

Светская политическая мысль Беларуси решала ряд интересных и новых для того времени вопросов, связанных с особенностями взаимодействия и различий между государством и обществом .

Во взаимодействии общества и государства, государства и граждан, межсословных отношениях политические мыслители хотели видеть практическую реализацию общего блага и социальной гармонии. Несоответствие действительности этим идеалам вызывало резкую критику феодального общества и принципов политического управления. Так, А. Волан признал, что люди разных сословий не пользуются одинаковой свободой, и потребовал ликвидации замкнутости шляхетского сословия. А. Олизаровский в резкой форме осудил бесправие и жестокое угнетение крестьян .

Общим для них было требование равенства людей перед законом .

Как забвение общего блага М. Литвин рассматривал наличие экономического неравенства, нарушение демократических принципов управления .

Надсословная трактовка права как общечеловеческой ценности получила отражение в работах Ф. Скорины, М. Литвина, А. Волана, А. Олизаровского. В частности, Ф. Скорина сформулировал требование, согласно которому законы должны быть «не к пожитку единого человека, но к посполитому доброму написаныи». Стремление видеть в праве защитника интересов всех слоев населения независимо от их сословной принадлежности не способствовало раскрытию его подлинной классовой природы, однако позволяло вести критику правопорядка и принципов судоустройства. Наряду с этим, большие надежды возлагались на созидательные возможности права, ибо с его помощью предполагалось упорядочить общественные отношения. Важное значение Основные особенности и направления развития.. .

в данном случае придавалось использованию правовых санкций и воздействию таким образом на поведение людей в желаемом направлении. При этом прогрессивные мыслители требовали учитывать общественную опасность содеянного, степень вины и неотвратимость наказания .

Заслуживает внимания предложение А. Волана и А. Олизаровского использовать карательную функцию права для борьбы с так называемыми порочными нравами, к которым они относили пьянство, обжорство, страсть к излишествам и «вредным расходам». Светские политические мыслители не сводили назначение права только к наказанию. В их работах немало места отведено характеристике права как регулятора гражданских, семейных и международных отношений .

Наибольшее единодушие у А. Волана, А. Олизаровского, М. Литвина отмечалось в осуждении безнаказанности феодалов за убийство простого человека. Много места отводилось обличению продажности и взяточничества судей, недоступности судебной защиты для низших слоев общества .

Политико-правовые идеи, сформулированные в сочинениях православных полемистов, были тесно связаны с последствиями Брестской унии 1596 г., в результате которой православная церковь была поставлена вне закона, а на православное население оказывался массированный нажим с целью вынудить его принять униатство. Таким образом, православная церковь оказалась в лагере оппозиционных сил политическому режиму Речи Посполитой .

Многие полемисты обосновывали свои позиции ссылками на исторический, юридический и политический материал. Использование такого материала было важным потому, что в притеснении православных значительную роль играла светская власть. Поэтому оценка правомерности и законности действий власти составляла существенную сторону политических и правовых взглядов православных идеологов. К наиболее видным из них относились М. Смотрицкий (1572–1630), Х. Филалет (псевдоним, настоящее имя не установлено), А. Филиппович (1597–1648) .

Ущемление свобод православных М. Смотрицкий объявлял противоправным и с исторической точки зрения. Он подчеркивал, что при образовании Речи Посполитой белорусский народ присоединился к польскому народу «как равный к равному, свободный к свободному», и в соответствии с этим привилегияБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды ми было гарантировано участие всех слоев населения в соответствующих органах власти и управления. Кроме того, он обращал внимание на титул «великого князя Литовского, Русского, Прусского и иных». В силу его толкования получалось, что слова «великий князь Русский» обязывали сохранять и не ущемлять статус белорусов и украинцев в политической системе Речи Посполитой .

Таким образом, М. Смотрицкий был одним из первых, кто поставил вопрос о правах народа .

Близким по тематике, направленности был «Апрокрисис»

Х. Филалета, написанный как ответ на книгу иезуита П. Скарги «Берестейский собор и оборона его». Отличительной особенностью этого сочинения выступала рационалистическая, светская и гуманистическая трактовка социально-политических вопросов и религиозных отношений. В частности, Х. Филалет говорил о свободе исповедовать любую религию, призывал государство соблюдать нейтралитет в религиозных отношениях. В его понимании духовенство не являлось привилегированным сословием .

Х. Филалет, по существу, защищал установившуюся практику широкого участия светских лиц в делах православной церкви, включая не только право избрания духовных лиц, но и право голоса на церковных соборах, производивших церковный суд и вырабатывавших решения по религиозным вопросам .

В данном издании собраны труды наиболее видных представителей прогрессивной белорусской политико-правовой идеологии

–  –  –

Портрет Ф. Скорины. Гравюра 1517 г .

40 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды О Франциске Скорине (ок. 1490 – ок. 1551) Франциск (Георгий) Скорина родился около 1490 г. в Полоцке .

В 1504 г. он поступил в Краковский университет и окончил его со званием бакалавра свободных наук. В 1512 г. в Падуе Ф. Скорина сдает экзамен по медицине и становится «доктором лекарских наук» .

Ф. Скорина не только положил начало книгопечатанию .

Он был одним из первых ученых в области отечественной юриспруденции, значительно повлиявшим на разработку и актуализацию проблемных вопросов государства и права. В качестве основы политико-правовых взглядов Ф. Скорины выступает гуманистически интерпретируемая христианская мораль. Он обращал внимание на нравственную ответственность христианина за все его дела .

Высшим принципом, регулирующим общественные отношения (в том числе отношения политические и правовые), объявлялась Скориной любовь человека к человеку. Для ученого характерны уважение к светским наукам, книжному делу, духовным достижениям прежних времен и отечественной истории .

В 1517 г. в Вильно он издал на старобелорусском (древнерусском) языке 22 книги Библии и Псалтырь, затем «Малую подорожную книжицу» и «Апостол». В «Предисловиях» и «Послесловиях»

к опубликованным Ф. Скориной книгах Библии значительное место уделялось политико-правовым проблемам. В вопросах происхождения государства и права с позиций христианского гуманизма он стремился развить и обосновать принципы естественного права и человеческого общежития .

Социально-правовые взгляды Ф. Скорины сложились под влиянием тогдашних идей западного христианского мира, в частности Фомы Аквинского .

О Франциске Скорине (ок. 1490 – ок. 1551) Государство им определяется как «отчина своя», «посполитое доброе», «собрание людское», главнейшей целью которого является достижение всеобщей пользы и как можно лучшей жизни .

Его политический идеал – просвещенная, гуманная и крепкая монархия. Примерами лучших правителей он считал Соломона, Птолемея, Салона, Ликурга и других древних мыслителей и законодателей. По его мнению, монарх должен быть набожным, мудрым, образованным, чутким и справедливым. Он обязан руководить государством в строгом соответствии с законом и следить за справедливым исполнением правосудия .

Источником всех правовых и нравственных понятий у Ф. Скорины является «двоякий закон». Первый закон у человека дается от Господа Бога, который появляется у каждого человека с рождения, являясь в качестве природного закона источником всех иных законов. В силу того что Бог написал этот закон «от начала веков»

в сердце человека, отношение человека к праву проявляется в его духовно-сердечном настрое. Именно этот закон создает систему запретов и дозволений, и человек, по Ф. Скорине, выражает своей совестью и разумом, что нельзя убивать, прелюбодействовать, клеветать и т.д. В своей сути этот закон любви к Богу, вложенный в сердце человека так, как нравственно-правовые ориентиры создаются на основе этой любви. В итоге справедливость по своей сущности является врожденным божественно-природным понятием, в котором элемент любви к Богу является краеугольным .

В качестве второго закона рассматривается закон, заключенный в Божественном Евангелии, в правилах отцов церкви и выраженный в каноническом праве, т.е. правилах, принятых церковной властью. Этот вид закона включает «права земские», которые приняты народом и аристократией, земством. Вышеназванное обусловливает и данная Ф. Скориной своеобразная классификация права. Так, в земском праве он выделял посполитое право, которое регулирует отношения семейной жизни и собственности .

Языческое право Ф. Скорина употребляет в смысле права народов, говорящих на разных языках, что, по сути, является определением международного права. Право царское (государственное) регламентирует вопросы наследования и избрания государя, регулирует систему управления и назначения ее должностных лиц .

Ф. Скорина выделяет также право рыцарское (военное), городское (местное), морское, торговое (купецькое). Весь этот свод прав «замыкает» Божий закон (Библия) .

42 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Право, по Ф. Скорине, – человеческое установление, которое возникает везде и всюду, у каждого народа. При этом в разные времена возникновение права сочетается с созданием государства и деятельностью первых царей и правителей, имея, однако, в своем возникновении природно-божественную сущность. Отправной точкой потребности, и даже необходимости функционирования права является появление власти .

Ф. Скорина выдвигает к закону определенные требования, утверждая, что закон должен соответствовать «обычаям земли, времени и места», т.е. относиться к пространству и времени, быть возможным для исполнения и полезным для населения так, как каждый народ испытывает воздействие географического расположения. Такая географическая детерминанта является определяющей при принятии закона, поскольку, находясь в рамках того или иного месторазвития, народ создает определенные стереотипы поведения. Указанное обусловливает и создание определенного законодательства, которое соответствует требованиям не только и не сколько политическим, сколько требованиям культуры того или иного народа. Следовательно, культура, как фактор становления права, является определяющим и у Ф. Скорины имеет приоритет перед политикой. Поскольку право возникает везде и всюду, естественно, что его пригодность для того или иного социума будет одновременно важнейшим его качеством. При этом Ф. Скорина подчеркивает, что нравственно совершенному человеку закон не нужен, т.к. он создается для несовершенных в нравственном плане людей, неспособных жить по Богу, склонных к преступлению. Основные требования к власти, народу и аристократии – обеспечение служения закона, как общего блага, что обусловлено надсословностью права .

Вышеназванное обусловливает просвещенную монархию в качестве политического идеала у Франциска Скорины и позволяет выдвинуть определенные требования к деятельности главы государства: искоренение зла, сохранение мира и спокойствия, управление страной в соответствии с законами, контроль за правильным исполнением правосудия. Достижение указанных целей возможно лишь тогда, когда монарх будет образованным и справедливым. Для мировоззрения Ф. Скорины монархия является самой естественной формой правления, отображением божественного мироздания и основанной на этом социальной иерархии, выступая одновременно природно-социальным О Франциске Скорине (ок. 1490 – ок. 1551) и божественным явлением, имеющим в основании религиозное правосознание .

Скорина рассуждал о многих правовых вопросах, в том числе о суверенитете государства, роли права, которое, по его мнению, в целом (как и отдельные законы) должно соответствовать обычаям определенной земли, быть справедливым, полезным народу и иметь главной целью достижение всеобщего добра. Он обращал внимание на то, что закон прежде всего должен пользоваться уважением всех людей и потому основываться на высокоморальных принципах и в первую очередь на человеколюбии и справедливости. Кроме того, закон должен быть точным, определенным, не содержать возможностей его разного толкования. Скорина подчеркивал, что писаный закон должен быть «почтивый, справедливый, можный, потребный, пожиточный подле прирожения, подлуг обычаев земли, часу и месту пригожий, явный, не имея к собе закритости, не к пожитку единого человека, а к посполитому доброму написаный» .

Важным для формирования идеи правого государства стало обоснование Ф. Скориной необходимости верховенства закона и справедливости во всех сферах общественных отношений, в том числе в важной сфере отправления правосудия. В отношении деятельности судей он писал: «Да судят людей судом справедливым, и да не уклонятся ни на жадную старану, ни да не зрят на лица и не приимають даров... Не справовали суть их, яко цари или властители, вышнии силу имеющие над ними, но яки ровнии и товариши, раду им даючи и справедливость меж ими чинячи» .

Скорина является по существу первым мыслителем Беларуси, который поднял вопрос о соотношении права и закона, хотя под понятием права у него выступала система раннехристианских нравственных норм, образующих его идеал – «прирожоное право». Именно на основе этих норм, по его мнению, должна строиться система норм писаного права, т.е. действующее законодательство. Предложенная им система права, деление его на посполитое, международное, государственное, уголовное, военное, городское, морское, торговое содействовало развитию правовой культуры феодального общества и, как полагают ученые, была использована при подготовке Статута Великого княжества Литовского 1529 г .

Кроме того, в научной литературе высказано весьма обоснованное предположение, что в разработке проекта Статута 1529 г .

44 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды принимал участие сам Ф. Скорина, который имел к этому времени степень доктора медицины и доктора свободных наук, в том числе доктора права .

Таким образом, политико-правовые идеи Ф. Скорины отображали мировоззренческие установки своего времени и одновременно подчеркивали самобытность и своеобразие самого мыслителя .

Таисия Ивановна ДОВНАР, профессор, доктор юридических наук, профессор кафедры теории и истории государства и права юридического факультета Белорусского государственного университета, Валентин Никифорович МАТАРАС, доцент, кандидат юридических наук, доцент кафедры теории и истории государства и права юридического факультета Белорусского государственного университета Сказание доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги Второго Закону Mоiсеова 46 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Сказание доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги Второго Закону Mоiсеова Людьское естество двояким законом бываеть справовано от господа бога, то ест прироженым, а написаным. Закон прироженый в том наболей соблюдаем бываеть: то чинити иным всем, что самому любо ест от иных всех, и того не чинити иным, чего сам не хощеши от иных имети. А на том, яко на уднении, вси законы писаныи заложены суть. Нашему спасителю Icyc Христу, глаголющу: «Вся убо, елика, аще хощет, да чинять вам человци, тако и вы чините им; с бо есть закон и пропорци» (Евангелие от Матфея 7, 12) .

сй закон прироженый написан ест в серци единого кажного человка, [по] апостолу Павлу, пишущу: «Егда бо языци, они же закона не имають, естеством законная чинять, сии, закона не имуще, сами co суть закон, иже являють дело закона, написано в серцех своих» (Послание Павла римлянам 2, 14–15). От зачала убо веков, егда сотворил бог первого человка, написал ест закон сей в серци его. Прото ж Адам и Евва, первии родителе наши, познали суть грех свой, иже не послушаша сотворителя своего, и для того сокрилися от лица господа бога посрди древа райскаго. Каин теже познал ест грех свой, иже убил брата своего Авеля, прото ж и рече:

«Болши ест безаконие мое, нежели бых могл милосердие умолити» (Бытие, 4, 13) .

Тым же обычаем и нын единый кажный человек, имея розум, познаеть, иже непослушание, убийство, прелюбыдеание, ненависть, татьба, несправедливость, злоимание, неволя, досаждение, гордость, злоречение, нелютость, клеветание, зависть и иная тым Сказание доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги Второго Закону Mоiсеова подобная злая быти, понже сам таковых речей от иных не хощеть терпети. А тако прежде всех законов или прав писаных закон прироженый сем людем от господа бога дан ест и весь во едином словеси скончеваеться: «Возлюбиши ближнего своего, яко сам себе»

(Послание Павла галатам 5, 14) .

Закон же написаний или от бога ест даный, яко суть книги Моисеовы и светое Евангелие, или от людей уставленый, яко суть правила светых отець на сборех пописаные, и права земская, еже единый кажный народ с своими старейшими ухвалили суть подл, яко же ся им налепей видело быти. А прото ж межи собою ся не сровнавають, понже иные, а иные иным а иным языком ся любять. Толико в том хотят ся згожати, абы были права их, или закон почтовый, справедливый, можный, потребный, пожиточный подл прирожения, подлуг обычаев земли, часу и месту пригожий, явный, не имея в соб закритости, не к пожитку единого человека, но к посполитому доброму написаный .

Кто ж пак наипервей з людей во своих народех почал [их] писати, о том кратце ткнул есми во предословии своем, еже на Перъвыи книги Царств .

И вчинены суть права, или закон, для людей злых, абы боячися казни, усмирили смеллсть свою и моци не имели иным ушкодити, и абы добрыи межи злыми в покои жити могли, яко светый апостол пишеть: «Вмы убо, иже добр ест закон, аще кто им законне дееть. Ведяще сее, яко праведному закон не ест положен, но неправедным и непокоривым, немилостивым и грешником, неучтивым и скврным отцу досадителем и матери досадителем, убийцам и блудником, мужеложником и скотоложником, лъгарем и кривоприсяжцем, и иным всем, они же здравому вчению противляются» (Первое послание Павла Тимофею 1, 8–10) .

Потерба теж вдати, иже закон, или право, разноличие ся от людей называеть. Едино – посполитое, понже от всех народов посполите соблюдаемо ест, яко мужа и жены почтивое случение, детей пилное выхование, близко живущих схожение, речи позыченое навращение, насилию силою отпрение, ровная свобода всем, общее имение всех. Тым законом живяху верующий во Христа по вшествии его на небеса, яко пишеть: «Народу же веровавшему б сердце едино, и душа едина, и имение едино; никто же, что от имения своего, глаголаше свое быти, но бяху им вся объща» (Деяние святых апостолов 14, 32) .

48 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Другое право – языческое, от многих убо языков ухвалено ест, яко земль чужих мечем доставание, градов и мест утвержение, послов без переказы отпущение, миру до часу прирченого выполнение, войны неприятелем своим оповедание .

Иное – царское. О нем же пишеть Самуил, глаголя: «Toe будеть право царево – побереть сыны ваша и наделаеть с них езцев и гонъцев, и встановить собе воеводы и сотники, и ратае поль своих, и коваче зброй своих» (Первая книга царств 8, 11–12), и прочая .

Прото ж и апостол пишеть: «Повинитеся убо всякому созданию человчию господа ради, аще царю, яко преобладающему, или князем, яко от него посланым на отмщение злодейцем, божий убо слуга ест к доброму твоему» (Первое саборное послание Петра 2, 13–14). «Естъли же зле чиниши – бойся, не без ума бо мечь носить»

(Послание Павла римлянам 18, 4). И паки пишеть: «Воздадите ж всем долгы: ему же урок – урок; ему же дань – дань; ему же страх – страх; ему же честь – честь» (Там же 13, 7) .

Некое же право – рицерское или военное, еже на войне соблюдаемо бываеть. Яко справовати полки, знати своя места, розумети глас труб, делити користи, давати оброки, – о сем пишеть евангелиста. «Вопрашаху же его воини, глаголюще: И мы что сътворим?

и рече им: Никого не обидте, не оклеветайте и довольни будете оброки вашими» (Евангелие от Луки 3, 14). Иное пак право местъское, иное морское, а иное купецькое,т– о тых всех и о иных писати для краткости преставаю. А вси тые права, или уставы, божий закон в собе замыкаеть. Он же ся делить на двое: ветхий, яко же суть пятеры книги Моисеовы, а наболей сии, рекомыи Второй закон, понже что в первых четвертых широце выписываеть, то в сих кратъце завираеть. А сей Ветхий закон до воплощения слова божия держан имел, быти святому Павлу, пишущу: «Егда же прииде сполнение летом, посла бог сына своего, рожающагося от жены, бывающего под законом, да тых, они же под законом суть, искупить и вместо сынов [их] прииметь» (Послание Павла галатам 4, 4–6) .

И ту ся почал новый закон спасителный; он же до скончания веков пребудеть; самому збавителю глаголющу: «Небо и земля мимо идеть, а словеса моя не могут проити» (Евангелие от Луки 21, 33) .

Ведал ест Моисей духом светым о законе новом Христов, иже имел по нем быти вторый закон ласки, то ест светое Евангелие, и на знамя того написал книги сии Второго закона. Прото ж и поведел в них, глаголя: «Пророка з народу вашего и от братии вашей, Сказание доктора Франъциска Скорины с Полоцька в книги Второго Закону Mоiсеова яко мене, возбудить вам господь бог ваш, того послушати будете»

(Дзеяние святых апостолов 3, 22) .

Сии два законы: ветхий и новый вси три светии патриархи пред Моисеем указовали – болшему быти последнему, нежели первому .

Авраам два сына имел ест: единаго от рабыне, а другаго от свободныя. На той, иже от рабыне, по плоти родися, а иже от свободныя – по обетованию; еже иначей бываеть сказаема – сии суть два законы. Один от горы Синай в работу ражая, еже ест Агарь, – Синай убо гора во Аравии, прилучаеть же ся к нинешнему Ерусалиму, – и работаеть со чады своими. Вышний же Ерусалим свободн ест, и той ест мати всех нас .

Iсаак, хотяй старейшему сыну дати благословние, и дал [его] младшему. О нем же речено ест: «С болщий поработаеть меншему» (Послание Павла римлянам 9, 12). И яко же пишеть: «Якова возлюбих, Исава же возненавидех» (Там же 9, 13) .

Iаков по тому же учинил, благославяй сыны Иосифовы, – на младшего положи руку правую, на старейшего – левую, крест Христов или выобразуя и закон новый болший быти, нежели ветхий, знаменуя .

Теже Моисей, хранящим закон ветхий, не обецевал толико землю добрую, текущую млеком и медом. Наш же спаситель, Исус Христос обецуеть, полнящим закон новый, – светое Евангелие, отпущение грехов, ласку божию, дары духа святого, живот вечный, царство небесное, яко сам ко апостолом рече: «Аминь, глаголю вам, яко вы, шедшеи по мн в пакибытие, егда сядеть сын человеческий на престол славы своея, сядете и вы на двунадесети престолх, судяще обеманадесетема коленом Iзраилевым» .

Конць сказанию .

[Послесловие к книге «Второй закон»] Докананы суть пятые книги Моисеовы, еже от еврей называются Ельгадворим, по-грчески [они] – Девтерономос, по-латине же – Секунда лекс Моиси, по-рускии пак Второй закон, божиею помощию, повлением и пильностию ученаго мужа в лекарских науках доктора Франциска Скорины с Полоцка у великом месте Празском по воплощении слова божия с пречистое девици Марии лт тысеща пятьсот и девятого на десеть .

50 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды

Об Андрее Волане (1530–1610)

Андрей Волан (Волян) – политический деятель Великого княжества Литовского второй половины XVI – начала XVII в., идеолог умеренной Реформации и религиозный полемист, философ и социальный мыслитель эпохи Возрождения. Родился около 1530 г. в Польше в шляхетской семье. Учился в университетах во Франкфурте-на-Одере и Кенигсберге. Был секретарем при королях Сигизмунде Августе, Стефане Батории и Сигизмунде III Вазе, сеймовым послом от шляхты Ошмянского повета. Сыграл выдающуюся роль во многих внешнеполитических акциях королевского правительства, в частности, содействовал налаживанию мирных и добрососедских отношений между Речью Посполитой и Русским государством. Как полемист вел борьбу на два фронта – против католических теологов, главным образом иезуитов, и против радикальных реформаторов – социниан. Волан – автор сочинений «О гражданской, или политической свободе» (Краков, 1572), «Размышления над посланием божественного апостола Павла к эфесцам» (Вильно, 1592), «О счастливой жизни, или наивысшем человеческом благе» (Вильно, 1596), «О государе и его личных добродетелях» (Гданьск, 1608) и др. Вместе с С. Будным, М. Стрыйковским, К. Базиликом принимал участие в издании трактата А. Фрыча Моджевского «Об исправлении общества и государства»

(Лоск, 1577). Умер 6 января 1610 г. в своей деревне Биютишки (Ошмянский повет), где были написаны почти все его труды .

Волан являлся выразителем интересов гуманистически настроенной мелкой и средней шляхты, понимающей всю важность и необходимость «исправления Речи Посполитой», реформирования органов государственной власти, судопроизводства, религиозно-церковной жизни, улучшения законодательства, ослаОб Андрее Волане (1530–1610) бления крепостного гнета, развития ремесла, торговли, науки, совершенствования морали. Он развивал учение о естественном происхождении общества, государства, права, приобретенном характере благородства, или шляхетства, склонялся к мысли о том, что в истории решающую роль играет субъективная деятельность людей, а не божественное провидение. В социально-философских взглядах Волана содержатся элементы раннебуржуазного, юридического мировоззрения .

В сочинении «О государе и его личных добродетелях» на основе традиционных добродетелей античной этики (мудрости, справедливости, мужества, умеренности), переосмысленных с позиций реформированного христианства и ренессансного гуманизма, воссоздается образ идеального человека, гражданина, государственного деятеля. Волан исходит из идеи об определяющем влиянии морали на социально-политические институты общества. Мораль наряду с правом мыслитель считает цементирующей основой социального организма, сохраняющей его единство, поддерживающей общественное согласие и классовую гармонию. Деструкция общества начинается с разрушения моральных устоев, падения нравов. Отсюда пафос, с которым он бичевал нравственные пороки всех сословий феодального общества Речи Посполитой, в первую очередь шляхты, и роль, которую он отводил нравственному и умственному воспитанию и самовоспитанию человека, его совершенствованию в соответствии с идеалом. В сочинении предпринята попытка синтеза христианского и ренессансного этического идеалов, довольно обстоятельно обрисован тот интеллектуальноэтический образец правителя, который хотели видеть во главе государства отечественные мыслители эпохи Возрождения, а вслед за ними и некоторые просветители XVIII в .

Семён Александрович ПОДОКШИН, кандидат исторических наук, доктор философских наук Соч.: De libertate politica sive civili. Autore Andrea Volano. Cracoviae, 1572;

Volanus A. Meditatio in epistolarn Divi Pauli apostoli ad ephesios. Vilnae, 1592;

Volani Andreae. De vita beata' sive summo hominis bono. Dialogiis. Wilnae, 1596;

Volanus A. Oratio ad senatum regni Poloniae. Magnique ducatus Lituaniae, qua boniprincipisin Republica constituendi modus Ostienditur // Pisma polityczne z czasow pierwszego bezkrolewia. Wyd. S. Czubek. Krakow, 1906;

О wolnosci Rzeczypospolitej, albo szlacheckiej... od pana Andrzeja Wolana sekretarza К. I. M pisana, a dopiero nowo z lacinskiego jezykana polski przelozoria od Stanislawa 52 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Dub’ingowicza (1606) // Biblioteka Polska, serya na R. 1859, Zeszyt 11, 12, 13. Krakow, 1859 .

Лит.: Сокол, С.Ф. Социологическая и политическая мысль в Белоруссии во второй половине XVI в. Мінск, 1974; Каралёў, I.А. Сацыялагічная думка Беларусі канца XVI – першай палавіны XVII в. аб сутнасці грамадства // Весці АН БССР. Серыя грамад. навук, 1976 .

№ 4;

Подокшин, С.А. Натуралистические и диалектические тенденции в социально-этических воззрениях А. Волана // Идеи материализма и диалектики в Белоруссии. Мінск, 1980;

Падокшын, С.А. Шатон, В.К. Андрэй Волан і яго трактат «Пра шчаслівае жыццё, або найвышэйшае чалавечае дабро» // Весці АН БССР. Серыя грамад. навук. 1981. № 1;

Подокшин, С.А. Франциск Скорина. М., 1981;

Wolan Andrzej, jego zycie uczone i publiczne. Pisma historyczne Michala Balinskiego .

T. III. Warszawa, 1843;

Jarra, E. Andrew Wolan. Sixteenth Century Polish Calvinist writer and Philosopher of Law // Studies in Polish and Comparative Law. London, 1945;

Luksaite, J.A. Wolano paziuros i visuomenes kilm§ strukturas ir teises funkcjas (Tp. АН ЛитССР. Cepия A. 1968. T. 2 (27);

Kempfi, A. Frycz a Wolan//Andrzej Frycz Modrzewski i problemy kultury polskiego Odrodzenia. Wroclaw etc., 1974;

Czartoryski, P. Wolan Andrzej // FilosoTia w Polsce. Slownik pisarzy. Wroclaw etc., 1971 .

Падокшын С.А. Выбранне караля, або Прамова да Сената Андрэя Волана

–  –  –

Выбранне караля, або Прамова да Сената Андрэя Волана Сёмага ліпеня 1572 г. памёр кароль і вялікі князь Жыгімонт ІІ Аўгуст (1520–1572). Памёр ён бяздзетным і на ім скончылася прамая мужчынска лінія дынастыі Гедымінавічаў або Ягелонаў. Востра паўстала пытанне выбрання новага караля. Феадалы Вялікага Княства Літоўскага і Польшчы прыйшлі да высновы, што каралём павінен стаць чужынец. Не толькі таму, што так пажадаў у сваім палітычным тастаменце нябожчык Жыгімонт Аўгуст, але і па прычыне агульнавядомай у палітычнай практыцы: каб пазбегнуць унутранай грамадзянскай вайны. Упершыню ў нашай гісторыі так зрабілі ў 862 г. продкі беларусаў, рускіх і фінаў («крывічы, славене, чудзь»), якія, згодна Аповесці мінулых гадоў, запрасілі на княжанне варагаў. Як вядома, першым полацкім князем, чыё імя захавалася ў летапісе, з’яўляўся вараг Рагвалод, бацька Рагнеды, ад якой пайшоў род беларускіх князёў. У гісторыі ВКЛ і Польшчы перыяд з 1572 па 1575 г. атрымаў назву першага бескаралеўя. Прэтэндэнтамі на каралеўска-вялікакняжацкі трон былі французскі дафін Генрых Валуа (Валезы), аўстрыйскі прынц Эрнест і сын Івана ІV Грознага царэвіч Фёдар. Паміж феадальнымі групоўкамі, кожная з якіх імкнулася пасадзіць на прастол свайго кандыдата, пачалася напружаная палітычная барацьба, якая дасягнула свайго апагею на элекцыйным або выбарчым сойме 1573 г .

Прапанаваная чытачу Прамова да Сената Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага аб тым, якім павінна быць праўленне дабрадзейнага караля, належыць Андрэю Волану (1530–1610), соймаваму паслу ад шляхты Ашмянскага павета, бяззменнаму сакратару пры каралях Жыгімонце ІІ Аўгусце, Стэфане Баторыю, Жыгімонце ІІІ 54 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Вазе. Андрэй Волан быў не толькі высокапастаўленым каралеўскім чыноўнікам, але і кваліфікаваным юрыстам, тэарэтыкам права, вядомым палітолагам, філосафам, рэлігійным пісьменнікам. У год смерці караля Волан апублікаваў твор Аб палітычнай альбо грамадзянскай свабодзе (Кракаў, 1572), які адразу зрабіў яго знакамітым .

Менавіта на элекцыйным сойме 1573 г. Волан выступіў з вышэйпамянёнай прамовай, у якой ён, аўтарытэтны ў феадальных колах ВКЛ і Польшчы палітык, выклаў сваё бачанне постаці новага караля як палітычнага дзеяча і асобы. У прамове Волан не толькі прааналізаваў вынікі дзяржаўнай дзейнасці Жыгімонта ІІ Аўгуста, адзначыўшы яго палітычныя пралікі і маральныя заганы, але і накрэсліў праграму гранічна патрэбных грамадству Рэчы Паспалітай рэформ, намаляваў аптымальны і, нават, ідэальны, этычны і палітычны вобраз новага караля .

У час, калі праходзіў элекцыйны сойм, Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае знаходзілася ў даволі складаным, калі не цяжкім, становішчы. У выніку Лівонскай вайны, якой не бачна было канца, ВКЛ страціла значную частку сваіх усходне-паўночных тэрыторый разам з Полацкам. Пагроза інкарпарацыі, якая зыходзіла з боку Маскоўскай дзяржавы, з’явілася адной з галоўных прычын заключэння палітычнай Люблінскай уніі (1569) паміж ВКЛ і Польшчай і ўтварэння федэратыўнай дзяржавы Рэчы Паспалітай .

Разам з тым, на думку пэўнай часткі шляхты, у тым ліку і Андрэя Волана, ваенныя няўдачы ВКЛ з’яўляліся не толькі вынікам моцы рускай зброі, але і нядбайнасці, бездапаможнасці вялікага князя і караля Жыгімонта ІІ Аўгуста, яго набліжаных, урада. Працягваліся ўварванні на паўднёвыя землі Украіны і Беларусі крымскіх татараў. Неўладкаваным заставалася ўнутрыпалітычнае жыццё краіны (шляхецкае свавольства, непавага да закону, недасканалая судовая сістэма і г.д.), нягледзячы на тое, што ў перыяд праўлення Жыгімонта ІІ Аўгуста быў ажыццёўлены шэраг неабходных палітыка-адміністрацыйных пераўтварэнняў, усталявалася пэўная вельмі неабходная для грамадства верацярпімасць, склаліся даволі спрыяльныя ўмовы для развіцця культуры, у тым ліку для развіцця нацыянальнай беларускай культуры .

Сваю прамову Волан адрасуе Сенату – вышэйшай палаце вальнага Сойма, у якую ўваходзілі найбольш уплывовыя духоўныя і свецкія феадалы Рэчы Паспалітай – каталіцкія біскупы, ваяводы, кашталяны, старасты і некаторыя іншыя службовыя асобы цэнтральнай улады. Гэта тлумачылася тым, што ашмянскі сеймавы Падокшын С.А. Выбранне караля, або Прамова да Сената Андрэя Волана пасол лічыў: у існуючым грамадстве тон палітычнага, прававога і маральнага жыцця павінна задаваць і фарміраваць еўрапейска адукаваная і асвечаная магнацка-шляхецкая арыстакратыя тыпу Радзівілаў, Валовічаў, Сапегаў, Хадкевічаў, Дарагастайскіх і інш .

Ніжэйшай палатай Сойма была пасольская ізба, у якую ўваходзілі прадстаўнікі павятовай шляхты, у тым ліку і аўтар Прамовы да Сената. Хутчэй за ўсё Волан агучыў сваю Прамову на агульным пасяджэнні дзвюх палат. Воланава Прамова не была прамовай утапіста, сацыяльнага летуценніка, а чалавека, грамадскага дзеяча, умудронага вялікім дзяржаўным вопытам, адэкватна інфармаваным пра наяўную сітуацыю ў краіне, добра ведаючым усе недахопы існуючай улады – заканадаўчай, выканаўчай, судовай .

Калі гаварыць пра агульную канцэптуальную пазіцыю Волана як сацыяльна-палітычнага мысліцеля і тэарэтыка права, то яе – зразумела, прыблізна і ўмоўна – можна параўнаць з сучасным неакансерватызмам. Ашмянскі сеймавы пасол лічыў, што для забеспячэння агульнага дабра і свабоды, менавіта, недатыкальнасці жыцця, годнасці і прыватнай уласнасці чалавека, неабходна моцная і асвечаная дзяржаўная ўлада, якая ў сваёй дзейнасці, у тым ліку і рэфарматарскай, строга і паслядоўна прытрымліваецца законапраўя, лічыцца з наяўнымі існуючымі сацыяльнымі, палітычнымі і прававымі ўмовамі і традыцыямі. Гэта быў прагрэсіўны шляхецкі неакансерватызм (т.зв. праграма «направы Рэчы Паспалітай»), які імкнуўся спалучыць рэнесансныя ліберальныя каштоўнасці з моцнай каралеўскай уладай, абмежаванай законам і прадстаўнічымі шляхецкімі інстытутамі. Абапіраючыся на вучэнне Платона пра дыялектыку свабоды, Волан геніяльна прадугадаў, што свабода як асноватворны прынцып сацыяльна-палітычнага жыцця, у рэнесансна-гуманістычнай інтэрпрэтацыі забяспечвае чалавеку яго неад’емныя натуральныя правы, а ў сярэднявечнай, феадальна-шляхецкай – вядзе да неўтаймаванага грамадскага свавольства, хаосу, беззаконнасці і, у рэшце рэшт, да пагібелі дзяржавы .

У сваёй Прамове да Сената Андрэй Волан закранае шэраг актуальных і жыццёва важных як для Вялікага Княства, так і для Рэчы Паспалітай наогул, пытанняў. У першую чаргу, гэта пытанне знешняй небяспекі. З Прамовы вынікае, што дзяржаве пагражаюць «туркі, якія заўсёды імкнуцца да пашырэння сваёй імперыі»; «дзікае племя валахаў»; «Скіфія, якая прызвычаілася насычаць сваю пражэрліваю пастку рабаваннем» (Волан мае на ўвазе крымскіх татар); і, нарэшце, «Масква», якая «трымае ля нашых межаў вялікае 56 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды войска, і калі мы не будзем пільнымі і не будзем мець арміі, здольнай нас абараніць, то гэта страшыдла праглыне нас». Трэба мець на ўвазе, што гэта было сказана ў часы вайны, калі значная частка беларускіх зямель, і ў тым ліку Полацк, былі акупіраваны рускай арміяй. Волан у сваёй Прамове неаднакроць звяртаецца да пытання катастрафічных наступстваў Лівонскай вайны, вынікам якой былі «разбураныя маёнткі, залітыя крывёю хаты, сіроты і няшчасныя ўдовы» і г.д. Вінаватым у паражэнні войска Рэчы Паспалітай Волан лічыў нябожчыка Жыгімонта Аўгуста, які «не выконваў належным чынам свой абавязак», а таксама сенатараў, якія «не адвялі караля ад бяздзейнасці, не ўтаймавалі яго празмернае самавольства і ганарыстасць» .

У гэтай сувязі Волан узнімае галоўную праблему – праблему асобы новага караля, якога павінен выбраць Сойм. Вобраз новага караля, патрабаванні, якія яму абавязаны прад’явіць грамадства, Сойм, Сенат як дзяржаўнаму дзеячу і асобе, фармулюцца Воланам побач з вострай крытыкай палітычных і маральных якасцяў яго папярэдніка. Пры гэтым Воланам выкарыстоўваецца метад супрацьпастаўлення існага і належнага. Гэта пэўная філасофская ўмоўнасць, літаратурны прыём, якім карыстаўся старэйшы сучаснік Волана – Міхалон Літвін у сваім трактаце Аб норавах татараў, літвінаў і масквіцянаў (напісаны ў сярэдзіне XVI ст. і выдадзены ў Базелі ў 1615 г.), дзе супрацьпастаўлялася недасканалае грамадскае і духоўнае жыццё ВКЛ быццам бы ідэальнаму палітычнаму ладу і маральнаму стану крымскіх татар і Маскоўскай дзяржавы .

На думку Волана, чалавечая натура схільная не толькі да дабра, але і да зла, асаблівасць гэта распаўсюджваецца і на дзяржаўных дзеячаў. «Ці ж мы не ведаем, – звяртаецца ён да сенатараў, – што многія гаспадары, добрыя па натуры, з часам і па міласці лёсу рабіліся заганнымі, бо не маглі ўтрымацца ад спакусы марных рэчаў і ў рэшце рэшт ператвараліся ў людзей фанабэрыстых, напышлівых, бязлітасных. Гісторыя сведчыць, што не было амаль ніводнага чалавека, атрымаўшага ўладу, які б спачатку адзначаўся бездакорным жыццём, а потым ператвараўся ў заганную асобу». Менавіта такая метамарфоза, лічыць Волан, адбылася з нябожчыкам Жыгімонтам Аўгустам. Былы кароль, сцвярджае Волан, неаднакроць парушаў законы, у сваёй дзейнасці кіраваўся не агульным дабром, а сваімі капрызамі, быў бяздзейным і пасіўным у той час, як абставіны патрабавалі рашучасці, настойлівасці, асабліва ў барацьбе са Падокшын С.А. Выбранне караля, або Прамова да Сената Андрэя Волана знешнімі ворагамі, занядбаў унутранымі справамі, не стрымліваў свавольства шляхты, гандляваў чынамі і пасадамі, бескантрольна карыстаўся дзяржаўнай скарбніцай, больш клапаціўся пра свае, а не грамадскія інтарэсы і г.д. «Усе мы добра ведаем, – абураўся ашмянскі сеймавы пасол, звяртаючыся да сенатараў, – што амаль усе грошы ў час праўлення караля-нябожчыка былі патрачаны на бескарысныя шматлікія табуны коней, конюхаў, кучараў, у той час як ніводнае ваеннае ўмацаванне, ніводная крэпасць, якія былі пабудаваны на межах, не былі забяспечаны належным гарнізонам і прыпасамі, каб паспяхова абараніцца ад нападу ворагаў. У выніку значная частка Літвы (ВКЛ. – С. П.) апынулася пад чужой уладай» .

Аднак не меншая небяспека падпільноўвае грамадзян ВКЛ у самой краіне. У першую чаргу гэта феадальнае свавольства, бяздзейнасць каралеўскай улады, якая не ў стане дабіцца выканання існуючых законаў, эгаізм і тыранічныя звычкі самога караля .

«І нават калі б нам не пагражала вонкавая небяспека, – сцвярджае Волан, – нашы грамадзяне не могуць сябе адчуваць спакойна ў сваёй краiне, у якой існуе магчымасць свабодна і беспакарана забіваць, што прыйшло да нас з мінулых вякоў і ўвайшло ў звычай.... Не мне Вам напамінаць пра тое, што тыран нясе пагібель народу, што вынікам заганнага праўлення караля з’яўляюцца страшэнныя спусташэнні і разбурэнні». На думку Волана, грамадства не павінна «мірыцца з тым, што кароль не лічыцца з законам», дазваляе сабе «рабіць усё, што яму ўздумаецца» .

Адной з галоўных заган праўлення былога караля Волан лічыў недасканаласць існуючай судовай сістэмы: «Даколькі правасуддзе з’яўляецца вартавым грамадскага спакою, кароль – які жыве ў бяздзейнасці і раскошы, пазбягае цяжкасцяў і цяжару судовых спраў, з дня на дзень зацягвае і заўсёды адкладвае іх – непазбежна з’яўляецца прычынай бядот і няшчасцяў тых, хто звяртаецца да яго за правасуддзем. Судовая валакіта, зацягванне разбірацельства спраў у судзе, апрача таго, што прыносіць страты грамадзянам і даводзіць іх да поўнай галечы, зараджае ў іх думку пра панаванне ў нашай краіне беззаконня, асабліва ў адносінах да простых людзей» .

Не бездакорным з’яўлялася і прыватнае жыццё нябожчыка караля, які не прытрымліваўся «законнага і свяшчэннага шлюбу». На думку кальвініста-мараліста Волана, «такія паводзіны выклікаюць гнеў магутнага Бога на ўсю дзяржаву, з’яўляюцца дрэнным прыкладам для ўсіх грамадзян». I далей: «Як вельмі 58 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды слушна сказаў Цыцэрон, юрлівасць перашкаджае разважлівасці, варожая розуму, асляпляючы яму вочы, ніякіх адносінаў не мае да дабрачыннасці. Не могуць шанаваць узвышанае і прыгожае тыя, хто ўсе свае думкі і намеры звяртае да нізкага і агіднага.... Маральныя заганы асляпляюць розумы гаспадароў, скажаюць дабрачыннасць, груба парушаюць справядлівасць судаводства» і г.д .

Адзначыўшы ўласцівыя Жыгімонту Аўгусту, як і наогул гаспадарам яго рангу, заганы, Волан малюе вобраз ідэальнага кіраўніка дзяржавы. Мае рацыю Платон, сцвярджае сеймавы пасол ад Ашмянскага павета, што кіраванне дзяржавай гэта ахвярапрынашэне і кароль, які займае гэту высокую пасаду, павінен з’яўляцца прычынай шчасця і дабрабыту ўсіх людзей краіны, усіх станаў .

Таму, сцвярджае Волан, мы павінны выбраць караля, які будзе абараняць законы і звычаі народа, а не кіравацца сваімі асабістымі капрызамі, клапаціцца толькі пра сябе і прыносіць шкоду пажытку паспалітаму, народнай справе; караля, які б наладзіў наша жыццё, а ўсе яго думы былі б накіраваны на дабрабыт грамадзян;

караля, які, адмовіўшыся ад сваіх асабістых інтарэсаў, усю сваю дзейнасць накіраваў бы ў напрамку паспалітага добрага. Вось тады, на думку Волана, адрадзіцца сапраўдная свабода, шчаслівае жыццё і агульная бяспека. Прыклады цнатлівасці, памяркоўнасці і гаспадарлівасці павінны зыходзіць ад караля, сцвярджае прамоўца .

Падкрэсліваючы вялікае значэнне выканаўчай улады, Волан разам з тым адводзіць істотную ролю ў грамадстве ўладзе прадстаўнічай і судовай. «Лічу, – звяртаецца да сенатараў Волан, – што наша дзяржава не зможа пераадолець зваліўшыеся на яе бядоты сіламі, розумам, мудрасцю, мужнасцю толькі аднаго чалавека, калі да гэтай справы не будзеце прыцягнуты Вы, яго памочнікі .

... Толькі сумесна з Вамі ён зможа прадбачыць усе небяспекі і абараніцца ад іх. Вы, шаноўныя панове сенатары, павінны выхоўваць караля, вучыць яго, як сумленна выконваць свае абавязкі, каб ён не змог памыліцца і каб Вас не абвінавацілі ў тым, што з’яўляецеся саўдзельнікамі яго злачынстваў». Ашмянскі пасол ставіць перад членамі Сената пытанне рубам: калі дзяржава будзе мірыцца з каралеўскім свавольствам і беззаконнем, то сенатарам прыйдзецца «падзяліць віну» з каралём. Ніякі страх перад небяспекай і ніякая надзея на ўзнагароду, падкрэслівае Волан, не павінны стрымліваць годнага і адданага агульнаму дабру сенатара ад таго, Падокшын С.А. Выбранне караля, або Прамова да Сената Андрэя Волана каб ён гатовы быў супрацьстаяць свавольству караля і стрымліваць яго неразумныя дзеянні разумнымі парадамі .

І ўсё ж, лічыць мысліцель, галоўнай перашкодай на шляху свавольства кіраўніка дзяржавы павінны быць законы. Яны «ўручаюцца каралю разам са скіпетрам». Законы Рэчы Паспалітай, або Рэспублікі «прыняты для дабрабыту і карысці грамадзян» і кароль абавязаны іх строга прытрымлівацца. У адпаведнасці са сваімі кальвінісцка-пурытанскімі маральнымі перакананнямі Волан нават патрабуе, каб быў прыняты закон, які рэгулюе прыватнае жыццё кіраўніка дзяржавы. Ашмянскі пасол заклікае сенатараў пазбавіць караля магчымасці рабіць «публічны гандль чынамі і пасадамі» .

«Няхай Сенат, – настойвае Волан, – возьме сабе гэту прэрагатыву і сам узводзіць ва ўсе чыны і звання, прычым толькі тых, чые беззаганнасць, працалюбства і адданасць дзяржаве выпрабаваны, правераны ў справе». На думку Волана, каралю таксама трэба забараніць карыстацца дзяржаўнай скарбніцай без згоды Сената .

У сваёй Прамове Волан паставіў перад сенатарамі пытанне ўдасканалення існуючай судовай улады. Справа ў тым, што да 1578 г .

у Польшчы і 1581 г. у ВКЛ кароль і вялікі князь з’яўляўся вышэйшай апеляцыйнай судовай інстанцыяй. Аднак «судовая валакіта»

была характэрная не толькі для судоў ніжэйшай, але і для суда вышэйшай інстанцыі, якой з’яўляўся кароль. Таму цалкам зразумела наступнае выказванне з Прамовы ашмянскага пасла: «Адкажыце мне, шаноўныя панове сенатары, якая судовая справа, якая цяжба, прадстаўленая ў якасці апеляцыі каралю для тэрміновага разгляду, не адкладвалася "да заўтра", што б не адбылося?!»

Волан лічыць, што неабходны закон, згодна якому кароль павінен даць абавязацельства, што не будзе зацягваць разгляд любой судовай справы больш трох дзён, хутка прыме рашэнне і даб’ецца яго выканання .

Выбар Сойма 1573 г. аказаўся няўдалым. Каралём быў абраны Генрых Валуа, які праз шэсць месяцаў збег у Парыж. Аднак за час свайго кароткага каралявання ён паспеў падпісаць т.зв. Генрыхавы артыкулы, згодна якім Рэч Паспалітая абвяшчалася шляхецкай рэспублікай з выбраным каралём, улада апошняга была значна абмежавана Соймам, уводзілася роўнасць усіх хрысціянскіх веравызнанняў .

Больш удалым быў выбар элекцыйнага Сойма 1575 г., які абвясціў каралём і вялікім князем Стэфана Баторыя (1576–1586) .

Менавіта Баторый больш-менш адпавядаў таму палітычнаму і этычБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды наму ідэалу, які намаляваў у сваёй Прамове да Сената Андрэй Волан .

30 жніўня 1579 г. арміяй Рэчы Паспалітай, якой кіраваў Баторый, таленавіты і вопытны палкаводзец, быў узяты Полацк, маскоўскі гарнізон капітуляваў. Хутка ваенныя дзеянні ўжо вяліся на рускай зямлі. У 1580 г. Баторыеву войску здаліся крэпасці Усвяты, Вялікія Лукі, Невель, Старая Руса. Быў абложаны Пскоў. 15 студзеня 1582 г .

Маскоўская дзяржава вымушана была падпісаць з Рэччу Паспалітай перамір’е, згодна якому адмаўлялася ад Полацкай зямлі і Лівоніі .

Сваім прывілеем Баторый пацвердзіў усе шляхецкія правы і свабоды, і што асабліва важна – канфедэрацыйны лад Рэчы Паспалітай, што рабіла ВКЛ адносна незалежнай, суверэннай дзяржавай .

У адпаведнасці з воланавымі рэкамендацыямі Баторый умацаваў цэнтральную ўладу, утварыў вышэйшую апеляцыйную судовую інстанцыю – Галоўны трыбунал ВКЛ (1581). Кароль і вялікі князь правёў ваенную рэформу, якая ўмацавала армію. Ён жа з’яўляецца заснавальнікам Віленскага універсітэта (1579) .

Такім чынам, рэкамендацыі Волана, якія змяшчаліся ў яго Прамове да Сената часткова былі ўлічаны ўрадам новага караля .

Вялікую ролю ў іх наступнай рэалізацыі адыграў палітычны аднадумец Волана канцлер Вялікага Княства Літоўскага Леў Сапега .

Але гэта асобная тэма .

Аналіз творчай спадчыны Андрэя Волана дае падставу меркаваць, што ён быў знаёмы не толькі з філасофіяй і палітычнай думкай антычнасці (Платон, Арыстоцель, Цыцэрон), але і з сачыненнямі італьянскіх філосафаў і палітычных мысліцеляў эпохі Адраджэння, у прыватнасці Нікало Макіявелі (1469–1527), аўтара твораў Гасудар, Разважанні пра першую дэкаду Ціта Лівія, Гісторыя Фларэнцыі і інш. Некаторыя ідэі Волана сугучны ідэям Франчэска Гвічардзіні (1483–1540), творы якога (Гісторыя Фларэнцыі, Разважанні аб прамовах Макіявелі, Дыялог пра кіраванне Фларэнцыяй, Гісторыя Італіі і інш.) былі напісаны ў першай палове ХVІ ст., а ўбачылі свет толькі ў сярэдзіне ХІХ ст. Воланаўскі этычны трактат Пра шчаслівае жыццё, або Вышэйшае чалавечае дабро (1596) напісаны пад відавочным уплывам дыялога Ларэнца Валы Пра асалоду, або пра сапраўднае і фальшывае дабро (перш. пал. ХV ст.) як своеасаблівая палемічная альтэрнатыва .

Адзначым сугучнасць некаторых ідэй сакратара ўрада Фларэнційскай рэспублікі і сакратара ўрада Вялікага Княства Літоўскага. Як і Волан, Макіявелі лічыў, што: пазбавіць дзяржаву ад міжусобіц і беззаконня можна не інакш, як «даўшы ёй добрае Падокшын С.А. Выбранне караля, або Прамова да Сената Андрэя Волана кіраванне»1; без моцнай арміі «ўлада не трывалая»2; «гасудар ніколі не павінен быць бяздзейным»3; гаспадар абавязан быць ашчадным4; не заслугоўвае павагі нясталы, лёгкадумны, спешчаны, нерашучы кіраўнік дзяржавы5; вопытны і разумны гаспадар будзе падтрымліваць адзінства ў грамадстве6; гасудар абавязкова павінен быць адукаваным і мудрым («Вось правіла, – піша Макіявелі, – якое не ведае выключэнняў: гасудару, пазбаўленаму мудрасці, добрыя парады не прыносяць карысці»), падтрымліваць і абапірацца на людзей таленавітых, садзейнічаць развіццю земляробства, рамёстваў, гандлю7. «Розум кіраўніка, – сцвярджаў Макіявелі, – пазнаецца ў першую чаргу па тым, якіх людзей ён да сябе набліжае»8. Гэтую ж думку выказвае і Андрэй Волан у сваім трактаце Пра гасудара і яго асабістыя дабрачыннасці9, а таксама Сымон Будны ў сваёй працы Пра свецкую ўладу. Макіявелі, як і ўслед за ім Волан (пра што сведчаць усе воланавы творы, у тым ліку і Прамова да Сената), вялікую ролю надаваў законам. «Падвойную славу заслужыць той, хто, атрымаўшы ўладу, узмоцніць яе добрымі законамі», – сцвярджаў італьянскі мысліцель у сваёй галоўнай і найбольш вядомай працы Гасудар (напісана прыблізна ў 1513 г., выдадзена – у 1532 пасмяротна). Абсалютна супадаюць думкі Макіявелі і Волана пра дыялектыку форм кіравання: пры пэўных умовах, лічаць і той, і другі, манархія ператвараецца ў тыранію, арыстакратыя – у алігархію, дэмакратыя – у анархію10. Як вядома, першакрыніца гэтай ідэі – палітычнае вучэнне Платона. I нарэшце, асноўная катэгорыя, на якой будуецца палітычная тэорыя і Макіявелі, і Волана, і, дарэчы, Сапегі – катэгорыя свабоды. Зразумела, што побач з ідэйным супадзеннем у поглядах Макіявелі і Волана маюцца істотныя разыходжанні, але гэта асобная тэма .

Што тычыцца Гвічардзіні, то некаторыя яго ідэі таксама прысутнічаюць у творах Волана, хоць апошні, зразумела, не чытаў яго сачыненняў, аднак, як прынята лічыць, гэтыя ідэі луналі Макиавелли, Н. Избранное. Москва, 1999, c. 387 .

–  –  –

Волан, А. о государе и его личных добродетелях; Памятники философской мысли Белоруссии ХVІІ – первой половины ХVІІІ в. Минск, 1991, с. 48–49 .

Макиавелли, Н. Избранное. Москва, 1999, с. 463–464 62 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды ў еўрапейскім інтэлектуальным паветры. У прыватнасці, гэта ідэя дыялектыкі манархіі і тыраніі, якая была ўласціва і Макіявелі і, перш за ўсё ідэя змешанага кіравання, г.зн. ідэя такой палітычнай формы, якая ўбірала добрыя якасці некалькіх. Як справядліва адзначае І.Ф. Ракіцкая, такая палітычная мадэль «была накіравана на выпрацоўку крытэрыяў раннебуржуазнага рэспубліканізму, у тым ліку і прынцыпу канстытуцыяналізму»1, што даволі выразна наглядаецца ў творах як Волана, так і Сапегі2 .

История политических и правовых учений. Средние века и Возрождение. Москва, 1986, с. 329 .

Падокшын, С.А. Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі: ад Францыска Ска

–  –  –

Прамова да Сената Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага, або Якім павінна быць праўленне дабрачыннага караля (1573) Пераклад з лацінскай мовы выкананы А.Я. Цукерманам і С.А. Падокшыным па выданні: Pisma polityczne z czasо`w pierwszego bezkrо`lewia, wyd .

S. Czubek, Krakо`w, 1906 .

Вельмі шаноўныя панове сенатары! Прыйшоў час, калі апынуўшаяся ў цяжкім становішчы дзяржава, звяртаецца да Вашай дапамогі. Так склаліся абставіны, распарадзіўся лёс, што калі неадкладна Вы не прыйдзеце на дапамогу нашай рэспубліцы, яна – і гэта ўсім бачна – апынецца на мяжы пагібелі. Кароль і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст – нябожчык. Памёр сваёй смерцю той, хто па нашых звычаях і законах з’яўляецца адзіным захавальнікам грамадскага спакою і міру ў дзяржаве. Аднак спадзявацца на працяглае захаванне міру немагчыма, таму што ворагі, якія пагражаюць нам, вельмі шматлікія і моцныя .

Туркі, якія заўсёды імкнуцца да пашырэння сваёй імперыі, спяць і бачаць, як бы захапіць землі нашай дзяржавы, якая страціла свайго гаспадара. Не выключана, што дзікае племя валахаў, якое не так даўно прынесла шмат крыўд нашым людзям, рыхтуецца да новага набегу. Не прапусціць зручнага моманту і Скіфія, якая прызвычаілася насычаць сваю пражэрліваю пастку рабаваннем і стала точыць супраць нас свае вострыя зубы. Масква ж, як нам дакладна вядома, трымае ля нашых межаў вялікае войска, і калі мы не будзем пільнымі і не будзем мець арміі, здольнай нас абараніць, то гэта страшыдла (не жадаю рабіць благіх прадказанняў) праглыне нас .

64 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды І нават калі б нам не пагражала вонкавая небяспека, нашы грамадзяне не могуць сябе адчуваць спакойна ў сваёй краіне, у якой існуе магчымасць свабодна і беспакарана забіваць, што прыйшло да нас з мінулых вякоў і ўвайшло ў звычай .

Усе гэтыя бядоты рэальна пагражаюць нашай дзяржаве, і ў Вашай уладзе, шаноўныя панове сенатары, выратаваць яе ад пагібелі .

Вы ж увасабляеце саму дзяржаву, і Ваш свяшчэнны доўг і ганаровы абавязак рупліва і аддана захоўваць і абараняць яе дабрабыт. Разам з тым я мяркую, што няма больш дзейнага сродка пазбавіць нашу дзяржаву ад названых бядот, чым без усякага прамаруджвання, у адпаведнасці з мудрым і пільным розумам, з аднадушнай Вашай згоды выбраць новага караля замест нябожчыка. Я сцвярджаю караля, а не тырана, які будзе абараняць законы і звычаі нашага народа, а не кіравацца сваімі асабістымі капрызамі, клапаціцца толькі пра сябе і прыносіць шкоду пажытку паспалітаму, народнай справе. Караля, які б наладзіў наша жыццё, а ўсе яго думы былі накіраваны на дабрабыт грамадзян; які б, адмовіўшыся ад сваіх асабістых інтарэсаў, усю сваю дзейнасць накіраваў у напрамку паспалітага добрага, грамадскага дабрабыту. Вось тады абавязкова адрадзіцца сапраўдная свабода, шчаслівае жыццё і агульная бяспека. I сапраўды, няма больш зручнага шляху для дасягнення агульнага дабра, чым, калі гаспадар будзе ісцінным і першым захавальнікам і выканальнікам законаў, не будзе патураць і пакідаць беспакаранымі ўсё ліхадзейства, ухіляцца ад пакарання людзей карыслівых і злачынных. Прыклады цнатлівасці, памяркоўнасці і гаспадарлівасці павінны зыходзіць ад караля, і калі б у грамадстве запанавала бездакорная маральнасць, якімі б дабротамі напоўнілася наша рэспубліка, бо нічога так не дзейнічае на паслухмяных грамадзян, як станоўчы прыклад караля .

Аднак, такі лёс караля, што яго жыццё ва ўсіх на вачах. Нішто не можа быць схавана ад людской цікаўнасці, а ўсялякая тайна хутка становіцца набыткам погаласу. Што б кароль ні рабіў за глухімі мурамі або ў сваёй спальнi, хутка становіцца вядома народу. Ніхто не лічыць ганебным рабіць тое, што, як яму вядома, робіць кароль, і ніхто не будзе рабіць тое, што сам кароль не робіць. Таму дабрабыт рэспублікі залежыць ад выбрання на трон з боскай дапамогай дабрачыннага караля, бо нішто так не шкодзіць дзяржаўнай справе, як разбэшчаны правіцель. Не мне Вам напамінаць пра тое, што тыран нясе пагібель народу, што вынікам злачыннага праўлення Андрэй Волан. Прамова да Сената Каралеўства Польскага.. .

караля з’яўляюцца страшэнныя спусташэнні і разбурэнні... Калі б мы маглі выбраць караля, які б кіраваў найлепшым чынам, мы былі б упэўнены, што дзяржаве нашай нішто не пагражае, а сама дзяржава змагла б гэта засведчыць .

Аднак сучасны стан спраў усяму гэтаму супярэчыць: разбураныя маёнткі, залітыя крывёю хаты, сіроты і няшчасныя ўдовы, незліч бязлітасных злачынстваў і жахлівых блюзнерстваў, безабаронная дзяржава ў час вайны. А таму, вяльможныя панове сенатары, з’яўляючыся сведкамі ўсяго гэтага, прыкладзіце вышэйшыя намаганні ў выбранні такога караля, каб той, каго Вы выбярэце, садзейнічаў дабрабыту Радзімы, а не яе пагібелі. Неабмежаванае права выбрання караля будзе лічыцца неабдуманым і заганным, калі стрыно ўлады Вы ўручыце таму, хто па прычыне заганных уласцівасцяў і неспрактыкаванасці непазбежна пацерпіць няўдачу. Павінны помніць, што ў чалавечым розуме маецца шмат таямнічых куткоў, а ў людскіх душах тоіцца шмат заганаў і таму вельмі часта той, хто на першы погляд выглядае дабрачынным, на самой справе аказваецца распусным. Ці ж мы не ведаем, што многія гаспадары, добрыя па натуры, з часам і па міласці лёсу рабіліся заганнымі, бо не маглі ўтрымацца ад спакусы марных рэчаў і ў рэшце ператвараліся ў людзей фанабэрыстых, напышлівых, бязлітасных. Гісторыя сведчыць, што не было амаль ніводнага чалавека, атрымаўшага ўладу, які б спачатку адзначаўся бездакорным жыццём, а потым ператвараўся ў заганную асобу. Таму нельга не ўлічваць таго, што мы можам памыліцца ў выбранні караля, прынамсі, добрага караля, аднак, калі мы адмовімся ад гэтага, цяжар улады ляжа на Вашы плечы, шаноўныя панове сенатары .

Лічу, што наша дзяржава не зможа пераадолець зваліўшыеся на яе бядоты сіламі, розумам, мудрасцю, мужнасцю толькі аднаго чалавека, калі да гэтай справы не будзеце прыцягнуты Вы, яго памочнікі. Здольнасці аднаго чалавека абмежаваныя і ненадзейныя, і наш гаспадар наўрад ці зможа пераадолець усе тыя нягоды, якія навіслі над нашай дзяржавай. Толькі сумесна з Вамі ён зможа прадбачыць усе небяспекі і абараніцца ад іх .

Вы, шаноўныя панове сенатары, павінны выхоўваць караля, вучыць яго як сумленна выконваць свае абавязкі, каб ён не змог памыліцца і каб Вас не абвінавацілі ў тым, што з’яўляецеся саўдзельнікамі яго злачынстваў. Калі дзяржава і грамадства будуць мірыцца з тым, што кароль не лічыцца з законамі, дазваляе сабе рабіць усё, што 66 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды яму ўздумаецца, то Вам, шаноўныя панове сенатары, хоць Вы і не вінаватыя, давядзецца падзяліць з ім віну, і грамадства, нарэшце, зразумее, што кароль грэбуе законам і ва ўсіх справах кіруецца сваімі капрызамі, а не розумам. Сёння, калі рэспубліка ў Вашай асобе ўзводзіць новага караля на трон, яна не будзе цярпець, калі на гэтым троне апынецца парушальнік законаў. Каралю ад Бога прадпісаны пэўныя нормы паводзінаў і ён павінен быць навучаны і выхаваны так, каб кіравацца імі на працягу ўсяго жыцця і пазбягаць ўсяго таго, што супярэчыць гэтым нормам. Калі кароль пры Вашым патуранні парушае законы, выкарыстоўвае ўладу не дзеля агульнага дабра, а на агульную пагібель, а Вы, шаноўныя панове сенатары, не перашкаджаеце яго празмернаму ўладалюбству, тым самым Вы бярэце на сябе віну за дрэннае кіраванне і бядотнае становішча рэспублікі .

Не буду пералічваць усе тыя нягоды, якія наваліліся на нашу дзяржаву, таму што нябожчык кароль не выконваў належным чынам свой абавязак. Таму Вы, успомніўшы ўсе паражэнні нашай рэспублікі і ўволю аплакаўшы дрэнны стан нашых спраў, неадкладна і энергічна вазьміцеся за іх выпраўленне, бо разладжаныя справы можна выправіць, толькі прыняўшы неабходныя меры. Аднак, шаноўныя панове сенатары, не магу не звярнуць вашай увагі на тое, што ў значнай ступені Вы самі з’яўляецеся віноўнікамі ўсіх нашых бядотаў!

Так, так, Вы, таму што не адвялі караля ад бяздзейнасці, не ўтаймавалі яго празмернае самавольства і ганарыстасць. Зразумела, не трэба думаць, што нябожчык кароль быў настолькі дурным і абыякавым, што сам бы не змог вярнуцца з памылковага шляху на шлях ісцінны, або зрабіць гэта з Вашай дапамогай, калі б Ваша пачуццё абавязку не здрадзіла Вам, калі б Вас не ахапіў страх. Не трэба было баяцца, калі гэты, па сутнасці, добры і рахманы чалавек, рэзка абрываў свайго апанента, бо, як вядома, вялікая бяда прыходзіць непрыкметна. Ніякі страх перад небяспекай і ніякая надзея на ўзнагароду не павінны стрымліваць годнага і адданага агульнаму дабру сенатара ад таго, каб ён, чалавек, які добрасумленна выконвае свой грамадзянскі абавязак, гатовы быў выступіць супраць разбэшчанага свавольства караля і стрымліваць яго страсці разумнымі парадамі .

Аднак найбольшую апору для папярэджання свавольства і разбэшчанасці караля сенатары знойдуць, звярнуўшыся да законаў, бо разам са скіпетрам каралю ўручаюцца пэўныя законы, якія ён абавязваецца заўсёды і ўсюды выконваць. Я маю на ўвазе не толькі законы рэспублікі, якія прыняты для дабрабыту і карысці грамадзян Андрэй Волан. Прамова да Сената Каралеўства Польскага.. .

і прытрымлівацца якіх заўсёды прысягае новы кароль. Я патрабую, каб быў унесены і прыняты разумны закон аб прыватным жыцці караля, якому ён павінен будзе няўхільна падпарадкоўвацца, і сенатары абавязаны аднадушна заахвочваць да гэтага .

Вельмі добрым прыкладам у гэтым з’яўляецца рэспубліка Венецыя, дзе адразу ж пасля смерці галавы дзяржавы прызначаюцца некаторыя найбольш надзейныя грамадзяне, якія ўважліва вывучаюць усе справы, якія вёў галава дзяржавы, і высвятляюць усё тое, што ён зрабіў насуперак законам. Разам з тым яны ўводзяць новыя законы, якім павінен падпарадкоўвацца новы галава рэспублікі, а таксама прымаюць пастанову, згодна якой пераемнік нябожчыка караля павінен выбірацца агульным галасаваннем .

Натхнёныя гэтым цудоўным прыкладам, тое самае павінны зрабіць і Вы, калі хочаце ўтаймаваць свавольствы караля, хаця было б лепш, каб кароль быў пазбаўлены гэтай заганы. Я лічу таксама, што гэты годны павагі і вельмі неабходны закон, які тычыцца асобы караля, павінен прадугледжваць, што кароль абавязаны прытрымлівацца законнага і свяшчэннага шлюбу і не ганьбіць сябе распустай, бо такія паводзіны выклікаюць гнеў магутнага Бога на ўсю дзяржаву, з’яўляюцца дрэнным прыкладам для ўсіх грамадзян .

Агульнавядома, што маральныя заганы каралёў былі прычынай вельмі цяжкіх бядотаў многіх дзяржаў, а самі каралі, якія вялі ганебнае і распуснае жыццё, ніколі не паміралі смерцю, годнай павагі .

Каб просты народ у далейшым змог найлепшым чынам браць прыклад з спосабу жыцця каралёў – бо дэкрэты не стрымліваюць грамадзян ад злачынстваў – паўсядзённае жыццё караля павінна заахвочваць іх да ўсялякіх дабрачыннасцяў і дзе калі будзе выяўлена злачыннае пралюбадзейства – каралі павінны даводзіць яго да агульнага ведама, а вінаватых караць ганьбай і знявагай. Але ж з якім тварам і з якой рашучасцю змогуць яны асуджаць гнюсныя ўчынкі іншых, калі самі не без граху!

Не, не рашацца яны калі-небудзь асуджваць або ганіць такі спосаб жыцця, або лічыць, што неразумна адмаўляцца ад вельмі прыемнай прыправы жыцця, якой з’яўляюцца распусныя пачуцці. Як вельмі слушна сказаў Цыцэрон, юрлівасць перашкаджае разважлівасці, варожая розуму, асляпляючы яму вочы, ніякіх адносінаў не мае да дабрачыннасці. Не могуць шанаваць узвышанае і прыгожае тыя, хто ўсе свае думкі і намеры звяртае да нізкага і агіднага. О, калі б Бог паставіў на чале дзяржавы караля, які б пахвальна адзначаўся ўстрыманасцю і цнатлівасцю, каб мы змаглі пабачыць, што гэта 68 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды смярдзючая зграя распусных ваўкоў выгнана з каралеўскага двара, а таксама змаглі сказаць, што каралеўскі двор – гэта крыніца і прычына ўсіх дабрачыннасцяў, а не натоўп нягоднікаў! Якія подлыя і ганебныя справы рабіліся да гэтай пары паўсюдна, на ўсіх нашых слаўных соймах, якія паскудствы не баяліся чыніць некаторыя!

Сэрца абліваецца крывёю ад успамінаў пра ўсе ліхадзействы і шукае абароны. Мы па праву можам паставіць у віну мярзотнай распусце злачынных пралюбадзеяў натрапіўшае нас боскае пакаранне, паўсюдную ганьбу нашых няшчасных зямель. Боскае наканаванне не падманвае нас, яно наперад паведаміла нам і пацвердзіла самім жыццём, як мы будзем пакараны за грахі нашы. Таму выбраны кароль, які павінен з’яўляцца для нас прыгожым прыкладам цнатлівасці і сумленнасці, абавязаны – што відавочна – быць першым вартавым бездакорнага шлюбу, знаходзіцца на вышэйшай прыступцы ўсіх дабрачыннасцяў, быць аздоблены гэтымі высокімі знакамі ўзнагароды .

Калі загана паразіла сэрца караля і ён апынуўся пад яе ўладай, ён ужо не зможа належным чынам выконваць ускладзеныя на яго абавязкі, карыстацца ўладай, несці цяжар судовых спраў .

Бо маральныя заганы асляпляюць розумы гаспадароў, скажаюць дабрачыннасць, груба парушаюць справядлівасць судаводства .

Марнатраўца, які лёгкадумна разбазарвае сваю ўласнасць, зразумела, не прытрымліваецца строга маральных запаветаў і лёгка парушае правілы судаводства, у судовых справах ён кіруецца толькі сваімі пачуццямі. Таму высокія пасады ў грамадстве атрымліваюць не тыя, чые цнота і працалюбства відавочныя, а тыя, хто дае шмат золата і срэбра. Немагчыма выказаць словамі, якія бядоты нясе дзяржаве дадзеная акалічнасць. У выніку лёгкадумныя людзі, якія страцілі сваю ўласнасць, займаюцца рабаўніцтвам і насіллем, сцвярджаюцца ва ўладзе, здзіраюць скуру з няшчаснага простага народа і насычаюцца амаль што крывёю грамадзян. У гэтых умовах прытупляюцца шчырыя і сумленныя якасці добрых людзей, млява ўшаноўваецца дабрачыннасць і ўзнікае меркаванне, што ўзнагароды і пасады даступныя толькі тым, хто багаты і можа іх купіць .

Дабрачыннасць, шаноўныя панове сенатары, павінна звяртацца да самой сябе і яна сама па сабе з’яўляецца самай высокай узнагародай. Аднак не многія маюць такі моцны характар, каб не падпарадкоўвацца выпадку, прымаць дабро і адмаўляць загану, вызначаць, што ёсць дабрачыннасць, а што – амаральнасць. З другога боку, ніякае саперніцтва не з’яўляецца такім небяспечным, Андрэй Волан. Прамова да Сената Каралеўства Польскага.. .

як саперніцтва багатых і знатных грамадзян. Усімі сродкамі неабходна пазбавіцца ад яго, бо ў адваротным выпадку адбудзецца страшэнны раскол у грамадстве: адны – дабрачынныя і працалюбівыя, але не багатыя, другія – уладальнікі багатых маёнткаў і маючыя вялікую ўладу, але заганныя дармаеды. Да таго часу, калі такі раскол будзе існаваць у грамадстве, ніякай трывалай грамадзянскай згоды, ніякага ўзаемаразумення паміж грамадзянамі не будзе, бо няма нічога настолькі святога і трывалага, што б не знявечыла і не зруйнавала бязмежная прага багацтва. Гаспадар, які прыходзіць да ўлады і якому ўласціва адзінае пачуццё – прага бязмежнага асабістага абагачэння і ваеннай здабычы, які прагне авалодаць уласнасцю сваіх грамадзян, звычайна ператвараецца ў пачварную прорву, якая паглынае ўсё, аднак не можа здаволіцца і насыціцца .

Такім чынам, перш за ўсё неабходна пазбавіць караля магчымасці задавальнення свайго карысталюбства, не дазваляць, каб ён ладзіў публічны гандаль чынамі і пасадамі. Няхай Сенат гэтую прэрагатыву возьме сабе, сам узводзіць ва ўсе чыны і звання, прытым толькі тых, чые беззаганнасць, працалюбства і адданасць дзяржаве выпрабаваны, правераны ў справе, да таго ж, пытанне гэта трэба вырашаць агульным галасаваннем сенатараў, а не па чыёйсьці волі. Мяркую, што знакамітым грамадзянам або сенатарам неабходна забараніць каралю карыстацца без іх згоды дзяржаўнай скарбніцай, каб ён больш клапаціўся пра пажытак паспаліты, а не пра свае прыватныя інтарэсы .

Пара ўжо зразумець каралю, што дзяржаўная скарбніца Рэчы Паспалітай створана дзеля агульнага грамадскага дабра, абароны Айчыны, а не для раздачы грошай і маёнткаў тым грамадзянам, якія з’яўляюцца яго прыхільнікамі, а кароль гэтым фанабэрыцца;

што дзяржаўная скарбніца створана на выпадак гранічнай патрэбы, а таксама для таго, каб не загасла сапраўдная і заслужаная веліч караля. Зразумела, што многія грамадзяне сумленна набываюць сваё багацтва, стараннем, руплівасцю, працай павялічваюць асабістую ўласнасць і ўласнасць сваіх нашчадкаў. Кароль жа павінен перавышаць усіх у дзяржаве не багаццем, не золатам і срэбрам, а шматлікімі дабрачыннасцямі і славутымі справамі. А паколькі добрая слава, незалежна ад волі караля, жыве вечна, ён павінен працаваць і старанна імкнуцца да таго, каб пакінуць пра сябе слаўную памяць, якую будуць шанаваць усе добрыя людзі. і памяць гэта набываецца не вялікімі маёнткамі, не бляскам каштоўных каменняў і прыгажосцю шатаў, а працалюбствам, мужнасцю, вялікадушнасцю, дабрачынБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды насцю, прастатой, высакароднасцю. Дарэчы, усе гэтыя сціплыя дабрачыннасці затушоўваюцца, калі карысталюбства – крыніца ўсіх заган – аблытвае чыйсьці розум. Трэба было б таксама вызначыць мяжу для каралеўскіх расходаў, каб кароль не меў права дамагацца празмернай раскошы і неабсяжных маёнткаў і не траціў вялікія сродкі на нікчэмныя рэчы, не марнаваў тое, што павінна быць выкарыстана на неадкладныя патрэбы дзяржавы. Усе мы добра ведаем, што амаль усе грошы ў час праўлення караля нябожчыка былі патрачаны на бескарысныя шматлікія табуны коней, конюхаў, кучараў у той час, як ніводнае ваеннае ўмацаванне, ніводная крэпасць, якія былі пабудаваны на межах, не былі забяспечаны належнымі гарнізонамі і прыпасамі, каб паспяхова абараніцца ад нападу ворагаў .

У выніку значная частка Літвы (Вялікага Княства Літоўскага – С. П.) апынулася пад чужой уладай, і гэта адбылося не па прычыне моцы і мужнасці ворагаў, а з-за драхласці крэпасцяў, з-за таго, што яны былі пазбаўлены ваенных гарнізонаў, або з-за недахопу харчоў у тых, хто абараняўся. Да таго ж мне не вядома, якія храмы, якія збудаванні, якія дамы былі ўзведзены ў сувязі з каласальнымі расходамі караля. Я не чуў, каб знайшоўся хто-небудзь з сенатараў, які б быў узрушаны вялікімі тратамі грамадскіх грошай і ганіў лёгкадумную безразважлівасць караля мужным словам. Адсюль вынікае, што неабходна ў будучым прадугледзець, каб скарбнікі не распараджаліся грашыма па асабістым загадзе караля, але толькі з санкцыі сената, прычым выключна на неадкладныя патрэбы рэспублікі .

Не магу таксама ўмаўчаць аб тым, што, паколькі правасуддзе з’яўляецца вартавым грамадскага спакою, кароль – які жыве ў бяздзейнасці і раскошы, пазбягае цяжкасцяў і цяжару судовых спраў; з дня на дзень зацягвае і заўсёды адкладае іх – непазбежна з’яўляецца прычынай бядот і няшчасцяў тых, хто звяртаецца да яго за правасуддзем. Судовая валакіта, зацягванне разбірацельства спраў у судзе апрача таго, што прыносіць страты грамадзянам і даводзіць іх да поўнай галечы, зараджае ў іх думку пра панаванне ў нашай краіне беззаконня, асабліва ў адносінах да простых людзей, а таксама пра беспакаранасць злачынцаў. Адкажыце мне, шаноўныя панове сенатары, якая судовая справа, якая цяжба, прадстаўленая ў якасці апеляцыі каралю для тэрміновага разгляду, не адкладвалася «да заўтра», што б ні адбылося?!

Як вядома, апеляцыя ў выпадку судовай несправядлівасці павінна дапамагчы чалавеку дамагчыся правасуддзя, між тым кожны, безумоўна, перакананы, што кароль, які не любіць працаваць, Андрэй Волан. Прамова да Сената Каралеўства Польскага.. .

не будзе займацца ні чыёй судовай справай і пастараецца зацягваць яе без канца. Дык няхай жа ў справу ўмяшаецца закон, згодна якому кароль павінен даць абавязацельства, што не будзе зацягваць разгляд любой судовай справы больш трох дзён, хутка прыме рашэнне і даб’ецца яго выканання. Той, хто абавязаны клапаціцца пра ўсіх, не павінен драхлець у саромнай бяздзейнасці, пагарджаць пажыткам паспалітым, паважаць толькі людзей высакароднага паходжання .

Мае рацыю Платон, які лічыў, што кіраванне дзяржавай гэта ахвярапрынашэнне, і як усе смяротныя залежаць ад самога Бога як ад вышэйшага дабра, так і кароль, які займае гэтую высокую пасаду, павінен з’яўляцца прычынай шчасця і дабрабыту ўсіх .

Як павінна быць прыемна і ганарова каралю, які ведае, што дзякуючы яго пільнасці абаронена жыллё людзей, дзякуючы яго няспыннаму працалюбству захоўваюцца агульны спакой і штодзённыя справы людзей, дзякуючы яго намаганням – вольны час усіх! У гэтым выпадку неабходна лічыць, што кароль сапраўды з’яўляецца намеснікам бессмяротнага Бога на Зямлі, бо падобна самаму хуткаму свяцілу – Сонцу, як піша Пліній, ён звычайна ўсё бачыць, ўсё чуе, усім дапамагае, усюды прысутнічае нязваны, быццам бы Гасподзь Бог. Між тым, да папярэдняга караля людзям вельмі цяжка было падступіцца, яго зачынены дзверы заўсёды абложваў натоўп;

больш правільна было назваць караля вядомым Паліфемам, які бавіцца ў сваёй пячэры, або пачварай, небяспечнай для роду чалавечага, і цалкам відавочна, што наўрад ці праявіць сябе ў вайсковай справе той, хто ў грамадзянскіх справах не адзначаецца працалюбствам, вельмі марудлівы і лянівы. Той, хто стаіць на чале дзяржавы і з-за бяздзейнасці не ахоўвае... мір у краіне і свабоду народа, не абараняе са зброяй у руках ад ворагаў краіну, той – і гэта відавочна – гатуе Рэчы Паспалітай спусташэнне і пагібель. Находзячыся на вяршыні ўлады і закінуўшы ўсе справы, ён гатуе краіне зневажальную і нікчэмную долю. Шаноўныя панове сенатары, Ваш абавязак зводзіцца да таго, каб знайсці сродак пазбавіць дзяржаву ад гэтага няшчасця, дабіцца, каб кароль, які будзе правіць намі, быў абмежаваны пэўнымі рамкамі законаў, і калі ён будзе дрэнна выконваць свой абавязак, Ваш доўг і ў Вашай уладзе будзе прыцягнуць яго да адказнасці. Бо ўсякае невыкананне і парушэнне законаў каралём наносіць дзяржаве шкоду, а ў Вашай агіднай ліслівасці, якая разбэшчвае розум караля і дае волю яго капрызам, па справядлівасці змяшчаецца крыніца ўсіх нашых бядот .

Я СКАЗАЎ (ДІХІ) 72 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды

–  –  –

О государе и его личных добродетелях

Перевод с латинского языка выполнен В.К. Шатоном по изданию:

De principe et propriis virtutibus. Authori Andrea Volano. Dantisci, Anno, 1608 .

Глава I Велика божья благодать, если кому случается родиться или государем, или происходить из знатной семьи /.../ Пожалуй, большая часть человеческого счастья достается тому, кто в силу божественной благодати и предначертания рождается государем или происходит из знатной и благородной семьи и уже с младенчества являет бесспорные доказательства того, что среди прочих смертных он вне всякого сомнения может быть выдающимся и знаменитым государем, главой народа, правителем этого цивилизованного общества .

Правда, нередко бывает так, что выходцы из простых крестьянских семей достигают иногда высокого положения. Однако, что неоднократно подтверждалось многими фактами, все это оказывается чрезвычайно сложным и обставлено большими трудностями. /.../ /.../ Знать же везде имеет то преимущество, что перед ней все преклоняются и никто не возражает, если он видит, что потомкам воздаются те же почести и звания, которые получали их предки;

доверяется ведение дел и управление государством, так что предки, уйдя, продолжают оставаться .

Андрей Волан. О государе и его личных добродетелях И это, конечно, вполне правильно, если потомки, сохраняя прежнюю славу своих предков, не отклоняются от нравственного облика отцов, всеми своими делами уподобляются им в добродетели и прилежании настолько, что получают в награду те же почести и никто не препятствует им заботиться об общем благе. Но если находятся такие, кто, опираясь на один лишь авторитет предков, предаются лености и праздности, утопают во всевозможных пороках, проводят жизнь во всякого рода роскошествах и распутстве, то их следует причислять не к знатным, а к негодяям и бездельникам. /.../ /.../ Итак, в любом человеке, который происходит из знатного рода, должно быть гармоническое сочетание всех добродетелей и отменных нравов. /.../ Глава II Государю больше всего следует заботиться об истинной религии Философы дают множество наставлений, в которых они учат род человеческий великим и добродетельным делам и достижению венца истинной славы. Но чтобы снискать славу порядочного человека и добиться безупречного образа жизни, нет более краткого пути, чем тот, по которому идет человек, посвятивший себя истинной религии и отдавшийся всеми порывами своей души культу Бога. Ведь религия – это духовное восхождение разума к Богу, искренний и настоящий культ его священного имени, сопряженный с тщательным соблюдением его заповедей. И нет более действенного лекарства, чтобы излечить болезни души, чем то, которое человек получает, если перед взором своим он имеет всегда всемогущего Бога и благословенный, чтя имя его, избегает в жизни всяческой скверны. /.../ /.../ Огромным тупоумием и глупостью является то, что некоторые, кроме Писания, хотят найти какую-то большую истину .

Но я, право, не знаю, какая существует уже большая истина, чем истина от Бога. А между тем они объявляют Писание двусмысленным, несовершенным, похожим на восковой нос, которому легко можно придать любую форму, так что из этого Писания ничего нельзя узнать определенного, ничего стабильного. /.../ /.../ Апостольская доктрина вещает, что общим пороком многих будет то, что они отвернуться от истины, обратятся к сказкам и будут отрицать самого Господа, который спас их. И вполне правильно предсказывает святой Павел, что в церкви возникает больБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды шое вероотступничество. В самом храме божьем будет восседать сын грешный, который возьмет себе все почести, предназначенные Богу, а стопу свою вознесет над всеми царями и государями .

Вся эта лавина зла будет вызвана только тем, что похотливые до новшества люди пригласят толпу наставников и опрометчиво отвергнут небесный глас Христа, который запечатлен в Священном писании. Вот как они, отвернувшись от Бога – источника всякой истины, и обратившись к людским толкам и преданиям, введут новую форму религии и оставят от Христа, лишенного ими всякой добродетели, одно лишь пустое имя. Ведь если Писание, как бесстыдно заявляют они, вследствие его сомнительных и двусмысленных высказываний, не дает ничего прочного и определенного, то следует заимствовать нечто другое, что имеет устойчивое значение и что избавляет человеческий ум от всякого сомнения. /.../ /.../ Апостол говорит, что не через толки людские наставляются верующие, а на основе учения апостолов и пророков закладывается сам великий, краеугольный камень Иисуса Христа. Святому писанию он придает силу, которая может дать спасение посредством веры в Иисуса Христа. /.../ /.../ Августин советует искать церковь /.../ в предписании закона, в предсказаниях пророков, в песнях псалмов, в словах самого пастыря, в проповедях и делах евангелистов, т.е. у всех канонических авторитетов святых книг. И среди этой святой древности нет ни одного автора, который бы высказал превратное мнение о том, что церковь и Христа следует искать в чем-то ином, а не в Писании. /.../ /.../ А теперь это все равно, что глухому байку рассказывать .

Ведь нет никакой надежды, что те, кто считает возможным с помощью авторитета слов сохранить свою испорченность и целое море заблуждений, услышит голос пастыря своего Христа. К этому следует добавить и огромные богатства, ослепительное роскошество, которым они хвастаются, выставляя себя напоказ миру .

Так что только по титулу они себя величают пастырями, а на деле им наплевать на заботу об овцах христовых. И прямо-таки абсурдным и непонятным является то, что те, кому запрещено всякое господство над этим миром, превосходят всех сатрапов и самодержцев, ведут шикарную и развратную жизнь, пребывая в постоянном безделии .

Соответственно, и вся их религия под их руководством превращается, как это видно, в какую-то театральную помпу, чтобы представиться взорам людей и глупой черни во всем убранстве, во всем Андрей Волан. О государе и его личных добродетелях своем блеске серебром и золотом, в королевских одеждах священнослужителей .

Поэтому при таком смещении всех вещей, при такой безбожной и нечестивой религии государю следует проявлять величайшую заботу о том, чтобы не позволить окружить себя фиктивной и ложной религией, не дать обмануть чужим и коварным призраком и почитать как подлинное священное то, что отвергается Богом как оскверненное грязным идолопоклонничеством и глупым суеверием. А это можно только путем усердного изучения Святого писания и правильной оценки мысли более чистой древности1. /.../ Глава III Государю весьма важно знать науки Если слово «государь» (principis) происходит, очевидно, от того, что среди других он занимает главное положение, то он должен тщательнейшим образом следить за тем, чтобы быть достойным такого имени. /.../ /.../ Поскольку знание наук приобретается только огромной затратой времени и труда, то государю следует полностью избавиться от всякой косности ума и тела, чтобы достигнуть той крутой вершины добродетели и мудрости, путь к которой лежит только через прилежание и труд. /.../ И хотя корни ученья горьки, плоды его, однако, сладки. Это знают все, кто, будучи обучен свободным наукам, испытывает от этого чувство большого наслаждения. /.../ /.../ В повседневной жизни людей есть многое такое, что можно сделать только при большой проницательности ума и мудрой рассудительности. Но если кто-либо думает, что все эти качества можно приобрести без науки, то он сильно ошибается .

И прежде всего то, что скрыто природой, что не дано всякому человеческому уму, укрывалось бы в вечной темноте, если бы не было обнаружено светочем науки и с ее помощью не стало бы известно людям .

В отличие от ранних работ Воланом в данном трактате в дополнение к четырем изstrong>

вестным категориям античной этики – мудрости, справедливости, мужеству, уверенности – вводится категория благочестия, что свидетельствует об усилении в его взглядах религиозно-христианской тенденции. Призывая государя «заботиться об истинной религии», мыслитель под последней понимает реформированное христианство, т.е. местный кальвинизм. Отсюда – ориентация на Священное писание, отрицание авторитета церковного предания, схоластики, критика католицизма, папства и т.п. Вместе с тем Волан обличает идеологов белорусского и литовского свободомыслия, которые утверждают, что Библия «не дает ничего прочного и определенного» .

76 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Ну, а что уж сказать о делах политики и тех вещах, которые относятся к сфере управления гражданским обществом? Ведь что предписывали ученейшие философы, объясняют и обращают на общую пользу только ученые умы. Да и саму сложную цепь всех добродетелей, которые относятся прежде всего к культуре и полной гуманности человеческого разума, подобающим образом изучают только люди, вооруженные свободным знанием. Они же соответственно используют их для того, чтобы вывести людей из их животного состояния на путь всяческой цивилизации. Также и предписания законов и древние установления мудрецов, изобретенные для того, чтобы сдерживать вредные страсти и безумные стремления людей, сохраняются только благодаря письменности и могут быть изучены, если затрачен большой, не знающий отдыха труд. /.../ /.../ Не без причины также и Платон считал некогда счастливыми те государства, которыми начинают управлять или ученые, или мудрецы, или же те, кто, начав править, все свои стремления и усилия прилагают к тому, чтобы овладеть наукой и мудростью1. В самом деле, разве есть, я спрашиваю, в государстве хоть какая сфера, в которой можно было бы управлять без большого знания и опыта?

Без помощи наук невозможно достичь и красноречия, которое имеет большое значение в руководстве людскими делами. /.../ /.../ Именно вся деятельность, весь круг обязанностей государей и сводится прежде всего к тому, чтобы нести благополучие гражданам, способствовать благосостоянию людей. И в этом их истинная слава. /.../

–  –  –

Волан являлся горячим приверженцем платоновского учения о союзе политики и философии, совмещении в одном лице правителя и философа. Это учение он пропагандирует во всех своих произведениях и прежде всего в трактате «О политической, или гражданской свободе» .

Андрей Волан. О государе и его личных добродетелях Глава V Государю больше всего нужна справедливость – самая прекрасная из всех добродетелей Во всех своих действиях государь должен поступать так, чтобы вся его жизнь представляла собой изящную гармонию добродетелей. И мне кажется, что справедливости здесь принадлежит первое место. Ведь того, кто наделен ею, именно поэтому и называют хорошим и порядочным человеком. Справедливость сводится главным образом к тому, чтобы никто не терпел вреда, но наоборот, тот, кто нуждается в помощи, быстро получал ее. /.../ /.../ Это человеческое общество, мир и спокойствие между людьми всех сословий будет сохранено максимально, если каждый получит возможность быть целым и невредимым, и счастье одних не будет строиться на несчастьи других1. Ведь те, кто всячески стремится к накоплению богатств, кто тратит их на возведение дорогих строений или же шикарную жизнь со всеми удовольствиями и хвастливую манифестацию своей роскоши, не так уж легко могут удержаться от нанесения обиды и часто запускают жадные руки в имущество тех, кто им подчиняется. Жадность, которая стремится заполучить как можно больше, увлекает слепые человеческие умы на чужое добро и превращает то, что добыто трудом других, в свою собственность. Итак, человек, забыв о всякой человечности, вырождается в дикого зверя и свирепо рвет человеческое общество, в котором все взаимно связаны .

От такой чумы государю нужно быть как можно дальше. и он должен не только удерживать себя от нанесения обиды другим, но также сдерживать алчность своих прокураторов, которые ведают его имуществом и ведут его дела. Ведь если тот, кто может, все же не препятствует совершению несправедливости, то он виноват в такой же степени, как если бы грабил имущество граждан и опустошал их богатства. /.../

Одной из фундаментальных идей социальной философии Волана является идея

«общественного согласия». Несмотря на то что общество объединяет социально неравные группы людей, полагал мыслитель, последние обязаны мирно сосуществовать, сотрудничать между собой. Социальная гармония, мир и согласие между сословиями – основное условие нормального функционирования общественного организма .

Однако в нравственно несовершенной природе человека присутствует постоянная тенденция к дисгармонии, нарушению общественного согласия посредством утверждения своих эгоистических интересов и потребностей в ущерб интересам и потребностям других людей, что ведет к потере свободы и распаду общества. Волан считал, что хранителями социального мира и общественного согласия являются законы и мудрая государственная власть .

78 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды /.../ Государю не подобает поддаваться чувству любви или ненависти к кому-либо, если нужно действовать быстро и настойчиво, чтобы защитить более слабых от несправедливости. /.../ /.../ Он должен сознавать, что рожден не для собственного блага. Все богатства, которыми он располагает, ему следует обращать на благо общества и государства .

Известны многие из всех веков, кто славится и ныне этими качествами справедливости. Ради благополучия отечества они жертвовали своим состоянием. Они считали, что их богатства не останутся нетронутыми, если будет утрачено государство. Цицерон вполне заслуженно называет глупым того, кто, потеряв государство, думает сохранить свои садки. Ведь только целостность государства обеспечивает целостность всего частного имущества. И если ты предал государственное, то ты ничего не сохранишь и своего .

Цицерон считает, что самым мудрым и достойным большой похвалы является тот, кто ради блага родины, ради благополучия и процветания государства без колебаний идет навстречу и сознательно подвергает себя самому большому и самому опасному риску. Из всех связей ни одна не является столь близкой и дорогой, чем связь с государством. Вот почему многие ради блага отчизны не останавливались даже перед тем, чтобы подвергнуть себя смертельной опасности1. /.../ /.../ Большой похвалы в справедливости достоин тот, кто хранит незыблемость установлений и законов отечества и, поскольку в них заложено благо государства, не позволяет никакому лиходею нарушать их. /.../ /.../ Но прежде всего следует охранять те законы, которые обеспечивают в государстве всеобщее спокойствие, скрепленное этими законами, словно нитями, и всеми одобренное ради того, чтобы каждый жил тихо и мирно, безо всякого страха перед опасностью .

Ведь там, где отпущена узда для неистовства людей настолько, что одни безнаказанно совершают над другими все, что им вздумается, то это уже не государство, не общество, а шайка разбойников или какая-то живодерня, где каждый грызет каждого. /.../

Мысль эта является парафразой следующего высказывания Цицерона: «...Из всех

общественных связей для каждого из нас наиболее важны, наиболее дороги связи с государством. Дороги нам родители, дороги дети, родственники, близкие, друзья, но отечество одно охватило все привязанности всех людей. Какой честный человек поколеблется пойти за него на смерть, если он этим принесет ему пользу?» (Цицерон .

О старости. О дружбе. Об обязанностях. М., 1975. С. 72–73) .

Андрей Волан. О государе и его личных добродетелях /.../ Не меньше он должен заботиться и о том, чтобы среди людей соблюдалось доверие, которое некоторые мудрецы вполне правильно называли фундаментом справедливости .

Никогда не сможет утвердиться прочный мир и прочное общество среди тех людей, которые не соблюдают постоянства в своих словах и делах и, проворно работая языком, нисколько не заботятся о том, что к нему нужно присоединить еще и доверие1. /.../ Глава VI Щедрость – величайшее достоинство государя .

Но расточительства ему следует избегать Мы уже говорили, что первая похвала добродетели состоит в том, чтобы никому не делать зла и любыми средствами устрашения препятствовать кому бы то ни было чинить несправедливость .

Другая же норма состоит в благодеянии. Она сопряжена с различными потребностями людей и выражает в известной степени сущность Бога. Ведь люди ничем так не приближаются к Богу, как благодеянием другим людям .

Но поскольку все, что находится под небесами, создано Богом, главным образом для потребностей людей, то будет вполне справедливо, если и человек в знак некоторой благодарности даст что- либо Богу из своих богатств, и чем бы ни владел, большую часть этого безо всяких уверток обратит не распространение культа Бога. Поэтому государь должен стремиться к тому, чтобы воздвигать храмы для отправления богослужения .

/.../ Воздвигнув великолепные, соответствующие его положению и достоинству строения, соблюдая во всем их украшении изящную элегантность и отвергая все нечистое, проявляя везде щедрость, достойную его личности, он покажет одновременно, что не забыл и об этой земной обители .

Он должен приобрести большое количество книг, ибо книги составляют главное сокровище государей. Ведь ничто так не украшает государей, как большое и глубокое знание вещей. Но прежде

Этические категории мудрости, справедливости, мужества, умеренности и другие

Волан рассматривает в основном в духе Цицерона, т.е. так, как они трактуются в сочинении римского философа «Об обязанностях». В то же время Волан стремится их актуализировать, наполнить религиозно-христианским и ренессансно-гуманистическим содержанием. Идея доверия также заимствуется Воланом из цицероновского трактата «Об обязанностях». Следует заметить, что эта идея через мыслителей эпохи Возрождения и Реформации вошла в арсенал раннебуржуазного сознания .

80 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды всего он должен украсить свой ум знанием самых изысканных манер обращения и высокой гуманности, чтобы любой человек легко имел к нему доступ и чтобы его не осаждала толпа, не получившая аудиенции .

Однако больше всего он должен проявлять свое милосердие и благосклонность по отношению к бедным и обиженным, нуждающимся в помощи, чтобы, избегая всякой низменной скаредности, словно из богатой кладовой, облегчить нужду всех. /.../ /.../ Но поскольку многие, будучи щедрыми в своих дарах, превосходят меру и расточают наследство, то пусть они вспомнят пословицу о том, что щедрость не имеет дна. А потому, когда они дают, им следует остерегаться выходить за рамки, чтобы не навлечь на себя порицания за глупость; что они, как хорошо говорит Цицерон, больше не могут делать то, что пока все же охотно делают. Кутилы и обжоры, угождающие только своему брюху, не заслужат похвалы в щедрости, хотя сами и считают себя достойными этой похвалы, ибо своими кутежами и пирами они пожирают свои наследства, а затем оказываются в большой нужде .

Похвально то, что нравственно. И всякое расточительство – это такой же порок, как и воровство, грабеж или же несправедливый захват чужого имущества. В нашем народе должен получить строгое порицание и расцениваться как самое тяжкое преступление тот факт, что некоторые даже со средним состоянием заводят себе большое количество слуг, и то, что они вынуждены тратить на кушания и одежды, они не могут возместить из своих годовых доходов. И вследствие этого они или продают свои владения, или же залезают в долги. Они не столько любят тех, кому дали, сколько ненавидят тех, у кого взяли1. /.../

–  –  –

он меньше устрашится ее и будет считать, что рожден скорее не для жизни, а для чести и славы. И очень правильно сказал мудрейший тот оратор, что постыдным является бегство от смерти1. Оно хуже всякой смерти. И прежде всего заслуживает похвалы смерть, принятая ради отечества, а не сохраненная для природы. Именно поэтому воздвигли самые большие памятники, воздали самую большую похвалу тем, кто ради спасения отечества, избавления его от страха опасности сами не устрашились никакой опасности и, ринувшись в гущу врагов, не дрогнули, принимая прекрасную смерть от ран. /.../ /.../ Но не в одних только военных делах трусость и малодушие заслуживает всяческого порицания. Также в общественных делах, в спорах, которые приходится вести в интересах государства, требуется мужество, чтобы сокрушить планы коварных людей. Ведь те, кто замышляют какое-либо зло или беду для родины, должны встретить самый решительный отпор у людей, сильных духом. /.../ /.../ В преодолении опасностей от государя требуется быстрота и смелость ума, огромная выдержка и терпение. В трудных обстоятельствах ему не должна мешать какая-либо инертность, его не должен сломить какой-либо страх перед риском. Заботясь о свободе всех, он должен проявлять большое усердие, ибо он является главным защитником и стражем этой свободы. /.../ /.../ Даже боязнь быть опороченным, если таковую стремятся внушить ему его недоброжелатели, не должна препятствовать ему прилагать все свои старания, все свои мысли на благо отечества .

Ибо ради любви к родине идут не только на бесчестье, но даже на смерть2. /.../ /.../ В его делах не должна иметь место безрассудная опрометчивость, жажда опасностей или какая-нибудь неистовая и буйная отвага, чтобы безумие разума не увлекло его ко всякого рода недозволенному и чтобы его не обманывала ложная видимость мужества. Даже удивительно, сколь многие, влекомые каким-то бессмысленным порывом разума и необдуманной жаждой мести, бросаются в любые опасности и сами несутся навстречу гибели .

А те, кто одурманен хмелем и мечет молнии взаимной вражды, кто опьянением лишен всякого рассудка и бросается на смертоубийство и взаимную резню – таких не только нельзя причислить к какому-либо виду нормальных людей, но с полным основанием следует отнести к диким зверям. /.../ См.: Цицерон. О старости. О дружбе. Об обязанностях. С. 25–30 .

–  –  –

Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе

Пераклад з лацінскай мовы выкананы У.К. Шатонам па выданнi:

Andrea Volano. De libertate politica sive civili. Cracoviae. In Officina Matthiae Wirzbietae, Thypographi S.R.M., 1572. Рэдактар перакладу Змiцер Колас .

Яснавяльможнаму пану Мікалаю Юрыю Радзівілу, Маршалку ў Дубінках і Біржы, Ваяводзе Віленскаму, Канцлepy Вялікага Княства Літоўскага, Кашталяну Барысаўскаму і Лідскаму, майму велешаноўнаму гаспадару і вечнаму дабрадзею .

Найяснейшы пане, у чалавечай супольнасці, называнай грамадствам, найважнейшая чыннасць заключаецца ў тым, каб разумна і правільна кіраваць гэтым грамадствам у мірных умовах і нязломна, мужна, рашуча змагацца з ворагам у час вайны. I адно, і другое заслугоўвае найвышэйшай пашаны і славы. Вельмі добра, калі чалавек спалучае ў сабе жвавасць дасціпнага розуму і цвёрдую непахіснасць волі. У такім выпадку ён варты амаль боскага ўшанавання .

Усякая чалавечая супольнасць ствараецца, галоўным чынам, каб забяспечыць сабе спакойнае, мірнае жыццё, свабоднае ад звадаў і варожай пагрозы. I калі з’яўляецца чалавек, здольны забяспечыць перамогу ў вайне і памножыць дабрабыт у міры, хто ж не будзе глядзець на яго з павагай, хто не палічыць такога дабрадзея вартым найвышэйшай ухвалы?

Сярод герояў Траянскай вайны Гамэр найбольш славіць Нестара і Адысея за іх умелае кіраванне грамадствам, а мужных Ахіла і Аякса – за іх ваеннае майстэрства. Знакаміты паэт Вергілій лучыць абое гэтыя ўмельствы ў сваім Энэю. Паэт паўсюль і на поўны Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе голас гаворыць пра яго як пра найхрабрэйшага ваяра і наймудрэйшага сенатара. Што да Ахіла, то ў мірны час бацька прыставіў да яго выхавальнікам Фенікса .

Гамэр называе Фенікса, дасведчанага ў ваенных і грамадскіх навуках, выкладчыкам і настаўнікам жыцця. Аднак яго вучань Ахіл уславіў сябе не мірнымі ўчынкамі, а мужнымі, адважнымі подзвігамі ў час вайны .

Ва ўсе часы кожны народ меў сваіх магутаў, якія ўзорна вызначаліся як на ратным полі, так і на ніве стваральнай працы .

Літва на працягу ўжо многіх вякоў спараджае знакамітых мужоў, настолькі дасведчаныху грамадзянскім і ваенным кіраванні, што яны нязменна здабываюць вялікую славу. Я ўжо не кажу пра высакародных Гедымінаў, Ягелонаў, Вітаўтаў, якія ўмацавалі аўтарытэт Літоўскага грамадства настолькі, што іх ведае цяпер увесь свет .

Калі б хто захацеў пералічыць імёны ўсіх насельнікаў нашага краю, якія ў ваенны і мірны час спрычыніліся дзейснаю дапамогай сваёй дзяржаве, то мабыць нават сярод самых слаўных народаў знайшоў бы не шмат мужоў, роўных нашым. Я не буду згадваць выбітныя дзеі кожнага з нашых радавітых сямействаў. У кожнага з іх свае вартасці. Бо калі б я намерыўся расказаць пра баявыя подзвігі хоць бы аднаго толькі сямейства Радзівілаў, то наўрад ці давёў бы аповед свой да канца. Таму я не буду закранаць падзеі глыбокай мінуўшчыны. Вазьму толькі трошкі больш за апошнюю сотню год. Ад аднаго твайго дзеда Мікалая Радзівіла, ваяводы Віленскага, пайшло столькі знакамітых нашчадкаў, што, здаецца, у гэтым Траянскім кані хавалася ўся краса нашай знаці, каб аднойчы нечакана выйсці на свет .

А другі Мікалай Радзівіл, твой дзядзька і таксама ваявода Віленскі, вызначаўся мудрасцю й іншымі выдатнымі якасцямі настолькі, што Божай міласцю імператар Максімільян на Канвенце высокіх дзяржаўных мужоў запрасіў твайго родзіча ў кола сваіх прыбліжаных, і такім чынам ён першы ў вашым сямействе атрымаў ад імператара маршальскі тытул і званне .

Яму не саступае Ян, вярхоўны маршалак Вялікага Княства Літоўскага. Кажуць, што ён быў надзелены такімі талентамі і такою рухавасцю розуму, што заўсёды надзвычай паспяхова спраўляўся са сваімі даволі складанымі дзяржаўнымі абавязкамі. А па меншай меры двух ягоных сыноў, Яна і Міколу, ёсць усе падставы параўноўваць з найбуйнейшымі асобамі любога часу. Ян, яшчэ толькі ўвайшоўшы 84 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды ў росквіт юнацтва, з першых гадоў здабыў шырокую вядомасць. Яго выбітная чыннасць не сыходзіла з вуснаў людзей. На яго ўскладалі вялікія надзеі. Аднак воляю злога лёсу ён не змог паслужыць грамадству, будучы вымушаным пакінуць гэты свет .

Мікалай, славуты князь на Алыцэ й Нясвіжы, дзякуючы прыродным сваім задаткам, а таксама настойліваму і плённаму дасканаленню ў навуках, вызначаўся высакароднасцю і адукаванасцю, дасягнуўшы ў грамадстве самых розных і самых паважаных чыноў і тытулаў. Ва ўсіх галінах дзяржаўнага кіравання ён праяўляў мудрую разважнасць, незвычайную рупнасць, выключную добрасумленнасць. Калі б лёс наканаваў яму даўжэйшае жыццё, мы напэўна не ўбачылі б у нашым грамадстве таго занядбання, таго пачварнага стану рэчаў, які ўганяе ў скруху ўсіх разумных людзей .

Былі, вядома, і крывадушнікі, якія яму зайздросцілі. Але цяпер, калі ён памёр, усе ў адзін голас праслаўляюць яго добрыя ўчынкі і ўзносяць яго аж да зор. Гэты муж сапраўды самааддана спрыяў велічы сваёй бацькаўшчыны, славе свайго народа і сваёй радзіны .

Наўрад ці ў цэлым хрысціянскім свеце знойдзецца такі закутак, дзе б не ведалі гэтага славутага імя. Яго вельмі цанілі спачылыя ў Бозе імператары Карл і Фердынанд, а таксама шчасны і сёння на троне Максімільян. Калі князь Мікалай ад імя караля свайго Жыгімонта Аўгуста прыбыў да іх з важнай дыпламатычнаю місіяй, яны прынялі яго добразычліва і абыходзіліся з вялікай прыязнасцю. I пасля вяртання нашага легата на радзіму імператары не пераставалі ўсхваляць веліч гэтага мужа. Заўчасная смерць вырвала слаўнага літвіна з нашага асяродку. Яго так не стае ўсім, хто дбае пра аўтарытэт і бяспеку радзімы. Аднак засталося яго цудоўнае патомства, у якім ужо з ранняга ўзросту праявіліся бацькавы талент і дабрыня. Няма сумневу, што нашчадкі яго стануць неўзабаве красой і апорай усёй нашай краіны .

Вось старэйшы сын Мікалай Крыштаф, якога мудры кароль нягледзячы на малады яго ўзрост узвёў у стан сенатараў. Прырода надзяліла гэтага юнака выбітнымі чалавечымі якасцямі. Ён вызначаецца сталасцю думкі, дарослай разважнасцю, клопатам пра веліч грамадства, палымнее бязмернай любоўю да бацькаўшчыны. Ёсць усе падставы спадзявацца, што такімі будуць і яго браты .

А пакуль няхай далучае да сваіх разумовых і фізічных задаткаў мудрасць розных народаў, наведваючы найбольш цывілізаваныя і моцныя краіны. Там ён удасканаліць сваё валоданне замежнымі Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе мовамі, да якіх мае выключныя здольнасці, зоймецца вывучэннем розных навук, засвоіць практыку ваеннай справы. Такім чынам ён стане вартым сваіх продкаў і, калі будзе ў добрым здароўі, прымножыць даўнюю славу роду словамі й дзеямі .

Але ў тваім родзе, знакаміты магут, квітнела не толькі ўмельства захоўваць мір у грамадстве – шырокую вядомасць заўжды мела і яго ваенная чыннасць. Я не буду пералічаць усіх шматлікіх герояў, якія адважна баранілі айчыну ад нападу раз’юшаных ворагаў. Згадаю толькі бацьку твайго Юрыя Радзівіла, апетага ў нашых хроніках, які адзін ёсць дастатковым сведчаннем ваеннай славы тваёй найзнатнейшай радзіны. Ён атрымаў шмат перамогаў над ворагамі, а па смерці Канстанціна Астрожскага быў абраны гетманам войска літоўскага .

Будучы паплечнікам Канстанціна яшчэ ў векапомнай Аршанскай бітве з маскалямі, ён з такой самай мужнасцю і непахіснасцю змагаўся за шчаслівае завяршэнне тае вайны. Потым узначальваў аблогу маскоўскай крэпасці Старадуб, якую паспяхова ўзяў. Тады загінула шмат варожага войска, і Масковію ахапіў жывёльны страх. Калі б пераможца захацеў замацаваць сваю перамогу, дык ужо тады мог бы закончыць вайну. Я ўжо не кажу пра перамогі над маскалямі і скіфамі пры выпадковых сутычках з іх бязладнымі зграямі ці пры адбіцці іх раптоўных нападаў. Ад такіх сустрэч вораг доўга не мог апамятацца .

Пасля свайго бацькі ты, нібы ў спадчыну, атрымаў пасаду вялікага гетмана. На гэтую пасаду цябе прапанаваў кароль Жыгімонт Аўгуст .

Паводле яго аўтарытэтнага меркавання, менавіта табе можна было даверыць вярхоўную ўладу над войскам. Кароль меў рацыю. Ты без упынку даваў сведчанні свайго вайсковага таленту, і ў лёгкіх баях, і ў цяжкіх бітвах заўсёды перамагаючы ворага .

Так было і ў памятнай бітве на берагах Улы. Калі ты раптам узнік перад ворагам насуперак усім ягоным разлікам, маскаль, які страшыўся аднаго твайго імені, палічыў за лепшае не выпрабоўваць сумнеўнае жэрабя вайны, а адступіць, кінуўшыся на ўцёкі. Адважуся сцвярджаць, што яшчэ ніколі і нідзе на зямлі не адбывалася такой бітвы. У гэтай сечы была рассеяная і знішчаная вялікая колькасць варожага войска, быў забіты яго ваявода і захоплены ўвесь вайсковы абоз. Тым часам сярод нашых ад варожай рукі не загінуў амаль ніхто. Той перамогаю ты адвёў нашмат большую небяспеку, якая пагражала ўсёй Літве. Пра гэта сведчыць той факт, што на нас ішло яшчэ і другое маскоўскае войска. Але пачуўшы пра поўны разгром хаўруснікаў на Уле, яны паспешліва павярнулі наБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды зад і ўцяклі. Калі б гэтае войска аб’ядналася з першым, якое ты разграміў (а далейшьы падзеі сведчаць, што гэта і было іх мэтай), то на Літве, бадай, не засталося б ніводнага мястэчка і вёскі, якія пазбеглі б спусташэння і згубы. Пасля той паразы пачварны і люты вораг прапанаваў заключыць мір, але на такіх непрымальных для нас умовах, што гэта перакрэслівала ўсе твае смелыя і адважныя планы .

Але ты не задаволіўся перамогай над ворагам і гібеллю галоўнага маскоўскага ваяводы. Сваімі разумнымі парадамі ты схіліў на свой бок яшчэ і славутага князя Андрэя з яраслаўскай дынастыі, якому ў Масковіі няма роўных. Гэтым самым ты не толькі ўратаваў яго з жорсткіх кіпцюроў тырана, але і паспрыяў таму, каб колішні вораг стаў слынным грамадзянінам і саюзнікам твайго караля .

Што да князя Андрэя, то, звяртаючыся да цябе з прывітальным і пахвальным словам перад людскім натоўпам, ён сказаў, што калі аднаго непрыяцельскага ваяводу ты адолеў рукою, дык яго перамог сваім красамоўствам. Ты з поўным правам належыш да тых ваяводаў (а такія былі), хто спалучае бліскучы ваенны талент з мудрым дарам слова. Вастрынёй свайго праніклівага розуму ты перасягаеш у нашай Сарматыі многіх выбітных сенатараў, а ў красамоўстве табе ўвогуле няма роўні. На радзіме ты цалкам заслужана займаеш першае месца і па званні сваім, і па сенатарскай годнасці. А пасля таго як табе давялося заняць месца стрыечнага брата, мудрага і знакамітага Мікалая Радзівіла, ты пачаў увасабляць для нас і яго самога. Дай жа нам, усёмагутны і ўселітасцівы Божа, каб стырно дзяржавы апынулася неўзабаве ў руках твайго высакароднага сына Мікалая. Розум і мысленне гэтага смелага і дужага юнака – нашмат сталейшыя за яго ўзрост. Toe самае можна сказаць і пра твайго меншага сына Крыштафа, бо і ён прыкметна вызначаецца розумам і целам. Па багацці талентаў твой выбітны род спаборнічае толькі з самім сабою. Сваімі заслугамі перад радзімай ён не дае нам траціць надзею, што ў сёняшнім дзікім разгуле бурлівых хваляў наша грамадства ўрэшце знойдзе спакойны і мірны прычал .

Калі наперадзе выступаюць такія волаты, ніхто не можа сядзець і глядзець, склаўшы рукі. Кожны адчувае абавязак унесці сваю лепту ў агульную справу. Так і я, з ранняга ўзросту і да гэтых дзён будучы пры тваім двары, нязменна бачачы вялікую працу, якую ты аддаваў на карысць айчыны, і натхніўшыся тваім прыкладам, рашыў Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе далучыць свае тэарэтычныя і практычныя меркаванні адносна стану рэчаў у нашым грамадстве, чыім шчырым грамадзянінам сябе лічу, у тым ліку дзякуючы тваёй ласцы і тваёй выключнае дабрыні .

А як бо для дзяржавы няма нічога важнейшага і нічога карыснейшага за свабоду, то дзеля пашырэння гэтай усеагульнай свабоды я палічыў патрэбным прыгадаць пэўныя парады з кніг вучоных мужоў. Можа быць, я і сам змагу выказаць нешта карыснае тым, на кім ляжыць клопат аб нашай дзяржаве, і тым самым дапамагу пазбавіць грамадства некаторых заганаў. Зрэшты, я не такі наіўны, каб думаць, што ў сваім невялікім творы здолею разгледзець усё, чаго патрабуе значнасць і шырыня тэмы. Але ў вялікіх справах бывае дастаткова ўхвальным ужо адно жаданне. I няхай справядлівы чытач мне даруе, калі заўважыць, што я не ўсюды адпавядаю свайму намеру. Няхай лепш пахваліць маю зычлівасць да нашага люду, а не перабольшвае маю няздатнасць .

Напісанае мною – унёсак даволі сціплы. і ўсё ж я лічу патрэбным прысвяціць гэты твор табе, яснавяльможны ўладар, надрукаваўшы яго пад шчаслівым знакам твайго імя. З Божай волі ты – першая асоба ў нашым грамадстве. Дык вазьмі пад сваю апеку таго, хто ад усяго сэрца зычыць дзяржаве дабра, і абарані яго ад нядобразычліўцаў .

Вялікі багатыр, здароўя і шчасця табе на многія гады. I няхай атульвае мяне твая заўсёдная ласка .

–  –  –

Раздзел I Усе разумныя людзі высока цанілі свабоду Прырода надзяліла чалавечы род найвялікшымі каштоўнасцямі .

Але думаю, найбольшай каштоўнасцю, бадай, ёсць свабода. Хоць чалавек і атрымаў ад маці прыроды добрыя разумовыя і фізічныя задаткі, якія, здаецца, і складаюць сапраўднае шчасце, аднак ва ўмовах адсутнасці свабоды гэтыя задаткі не могуць належным чынам выканаць сваё прызначэнне і ашчаслівіць чалавека. У рабстве няма месца дабрачыннасці, у няволі немагчыма мець добрае здароўе, так неабходнае для жыцця і карысных справаў. Мусіш заўсёды рабіць не тое, што хочаш сам, а што падабаецца нягоднікам, і дзейнічаеш паводле іх прыхамаці. I нездарма ўсе людзі высокага розуму і ўсе добра ўладкаваныя грамадствы надавалі свабодзе выключную і неаслабную ўвагу. Вучоныя мужы адзначаюць, што рабства падрывае або зусім нішчыць усё добрае ў чалавечым грамадстве. Тут варта прыгадаць цудоўныя, мудрыя словы Цыцэрона: «Рабства ёсць найгоршым з усіх бедаў. Супроць яго трэба змагацца не на жыццё, а на смерць». Дый сама рэчаіснасць сведчыць, якім злом аказваецца рабства. Калі афіняне знаходзіліся пад цяжкім гнётам тыранаў, то як ваяры нічым асабліва не праславіліся ў параўнанні з суседнімі народамі. Здабыўшы, аднак, свабоду, яны, нібыта іх падмянілі, лёгка аднялі ў другіх пальму вяршэнства ў ратнай мужнасці. Па словах Герадота, пакуль афіняне здабывалі багацці не сабе, а ўладарам, яны не надта й высільваліся. А калі сталі вольнымі, пачалі працаваць на поўную сілу, бо рабілі на ўсё сваё грамадства, а значыць і на сябе .

У тых краях ніколі не дасягнула б такога росквіту філасофія, ніколі не нарадзілася б навука аб самых справядлівых законах, калі б у іх не існавала свабоды, гэтай настаўніцы ўсіх добрых справаў. Дарэчы, варвары, прывучаныя падпарадкоўвацца жаданням тыранаў, заўсёды былі настолькі далёкія ад прыстойнасці і высакародетва, што не вельмі адрозніваліся ад астатніх жывёл .

Сярод гарадоў, у якіх свабода прынесла найвышэйшы плён, вылучаецца, канешне, і Рым. Нялёгка нават вызначыць, што яго ўславіла больш: ратныя подзвігі ці мірныя навукі і мастацтвы .

Пакуль Рым быў верным і пільным вартаўніком усеагульнай свабоды, ён, нібы з нейкай скарбонкі дабрадзейнасці, спараджаў і шматлікіх імператараў, якія пакрывалі сябе сдавай у бітвах, і разважных сенатараў, якія праслаўлялі сябе мудрасцю. Рымляне так моцна любілі і аберагалі свабоду, што не толькі мужна змагаліся за Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе сваю вольнасць, але і не дазвалялі, каб нехта замахваўся на вольнасць чужую. Сведчаннем можа служыць вайна, якую вёў Квінкцій супраць македонскага цара Філіпа. Гэтая небяспечная вайна вымагала вялікіх высілкаў і сродкаў.

А калі яна была паспяхова завершаная, рымляне запатрабавалі ў якасці кампенсацыі толькі аднаго:

свабоды грэцкім гарадам. Грэкі ўспрынялі такую высакароднасць рымлянаў з вялікаю радасцю і захапленнем. Нечым боскім здаваўся ім факт, што на зямлі ёсць народ, які з такой прыхільнасцю ставіцца да чужой свабоды. Гэты народ, не збаяўшыся ні цяжкасцяў, ні смяротнае небяспекі, без вагання выступіў супроць магутнага ворага і вызваліў ад прыгнёту іншы свабодалюбны народ. Калі грэкі зноў паспыталі пладоў вернутае свабоды, яны былі настолькі ўсцешаныя, што і словам і справай далі зразумець: з усіх паднябесных рэчаў няма нічога каштоўнейшага за свабоду. I нездарма часта здаралася так, што многія хутчэй выбіралі смерць, чым жыццё ў рабстве. Такую моц і сілу духа праяўлялі не толькі мужчыны .

У рашучасці з імі спаборнічалі і жанчыны. Гэткімі былі жанчыны ў кельтаў. Пасля таго як Антанін Каракала перамог кельтаў у вайне, іхнія жонкі апынуліся ў палоне. Рымляне запыталі ў палонніц, што яны хочуць: каб іх прадалі ці забілі. Жанчыны адказалі, што лічаць за лепшае памерці. А калі кельцянак усё ж прадалі, то, пазбаўленыя свабоды, яны не пажадалі несці на сабе ярмо рабства і наклалі на сябе рукі. Перад гэтым жанчыны забілі сваіх сыноў, бо і дзяцей, калі б яны засталіся жывыя, чакала рабства. Нешта падобнае расказваюць і пра кантаберыйскіх жанок. Яны таксама пакончылі самагубствам, забіўшы папярэдне сваіх сыноў, каб тыя не трапілі ў рукі ворагу. Нехта вельмі слушна заўважыў: салодкі смак у свабоды, нават калі яна купленая смерцю, і няма нічога агіднейшага за рабства, бо нездарма кажуць: мілей смерць, чым няволя .

Вось эпізод, пра які распавёў Лаэрцый. Аднойчы Кратэр, прэфект ваяроў Аляксандра Македонскага, запрасіў да сябе жыць Дыягена Цыніка. Але Цынік, жадаючы паказаць выключную вартасць свабоды, адказаў гэтаму багатаму і магутнаму чалавеку: «Як на мяне, дык лепш лізаць соль у Афінах, чым ласавацца далікатнымі прысмакамі ў Кратэра». Цынік хацеў гэтым самым сказаць, што яму больш імпануе беднасць простага люду, чым раскоша багацеяў, ад якой патыхае рабствам. I яшчэ. Некаторыя лічылі філосафа Калісфена шчасліўцам, бо ён меў у Аляксандра салодкае, усцешлівае жыццё. Цынік жа аднойчы сказаў: «Я лічу Калісфена гаротнікам 90 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды і нябогам, бо яму дазваляецца снедаць і абедаць, калі гэтага жадае Аляксандр». Нездарма палявая мыш з вядомай байкі ўпадабала сваё сціплае жыццё куды больш за жыццё гарадской мышы. Сяльчанка бачыла, што сваячка мае раскошны стол. Але тая раскоша была звязаная з няспыннымі трывогамі і страхамі. Таму яна не захацела прамяняць свой небагаты харчунак, які магла спажываць у поўным спакоі, на гарадское смакоцце, прыпраўленае мітрэнгай і рызыкай .

Мы паўсюдна пераконваемся: жывёлы прыродаю створаныя так, што заўсёды прагнуць волі. Ім больш падабаецца здабываць ежу на свабодзе, чым мець яе гатовую, але ў няволі. Як гаворыць

Авідый:

Хоць і няблага жывуць салавейка і ласвіца ў клетцы, Толькі ж у лес да сваіх прагнуць вярнуцца яны .

Калі пачуццё свабоды ўласцівае нават маленькім тушкам, то нічога дзіўнага, што і чалавек, істота найбольш дасканалая і найбольш свабодная з усіх, створаных Богам, з вялікай упартасцю імкнецца да волі. Чалавек гатовы ісці на смерць, каб скінуць ярмо рабства. Праўду казаў Цыцэрон: «Рабу не патрэбна жыццё, якое не мае ніякай вартасці» .

Раздзел II Пра аблуднасць і недарэчнасць думкі, што свабода – гэта ўсёдазволенасць Ніводзін разумны чалавек ніколі не сумняваўся, што свабода ўласцівая самой чалавечай прыродзе і ніхто не нараджаецца рабом. Але з прычыны сапсаванасці чалавечай натуры нашае жыццё абложана мноствам злыбедаў. Трэба прызнаць, што і ўзнікненне рабства, якое займае далёка не апошняе месца сярод іншых ліхтуг, абумоўлена той жа прычынай. Славалюбства і сквапнасць – гэтыя плады заганнай натуры – спарадзілі спаміж людзьмі вайну, за якой, быццам цень, сунулася рабства. Акрамя вайны, беспрасветная галеча змушала чалавека пайсці ў няволю дзеля куска хлеба .

Рабства практыкавалася ў чалавечым супольніцтве і як пакаранне за надзвычай цяжкае злачынства. Але якія б там ні былі асобныя прычыны падняволля, усе яны ёсць вынік грэхападзення чалавечай натуры. Калі б людзі збераглі першапачатковую цнатлівасць, Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе іх не напаткалі б аніякія беды. Чалавеку служыла б усё, што было створана Богам, і ніхто і нішто не загнала б людзей у ярмо няволі .

Цяпер жа ўсё настолькі перамяшалася, што рэчы, якія павінны былі б дапамагаць людзям, здаецца, адвярнуліся ад іх зусім. I толькі прыклаўшы вялікія намаганні, чалавек змушае гэтыя рэчы служыць ягоным патрэбам. А гэта таксама з’яўляецца сведчаннем таго, што мы знаходзімся пад гнётам нявольніцтва. Але ніадкуль так не пагражае чалавеку небяспека пакутнага рабства, як ад самога ж чалавека. Як толькі гэтая жывёліна раскілзваецца ды траціць усякую прыстойнасць і сціпласць, яна неўзабаве робіцца фанабэрыстай і пыхлівай, сквапнай і жорсткай. Яна імкнецца да ўлады з такім нахабствам, што бачыць сябе шчаслівай толькі, калі трымае іншых у няволі .

Калі мы прыгадаем падзеі мінуўшчыны і паглядзім на тое, што дзеецца сёння, мы не зможам для сябе не адзначыць, што сярод людзей заўсёды знаходзіцца той, хто прагне захапіць неабмежаваную ўладу цаною шматлікіх інтрыг і забойстваў. Пыха і неўтаймаваная разбэшчанасць чалавека з’яўляюцца галоўнай прычынай рабства. Але знаходзяцца людзі, чый розум сапсуты і карумпаваны настолькі, што гэтыя самыя заганы, якія ўжо адны руйнуюць усякую свабоду, яны легкадумна мянуюць свабодай. I шмат хто лічыць, што толькі тады мае поўную, сапраўдную свабоду, калі сваім суровым і грозным абліччам наганяе жуду на слабейшага, па сваёй прыхамаці чыніць над ім гвалт, змушае ўсіх скарыцца дзікаму самаўладдзю. Але ўсялякая празмернасць ператвараецца ў загану. Людзі, якія выхваляюцца сваёй празмернай свабодай, фанабэрацца не высакародным разуменнем свабоды, а паняццем, найменне якому «разбэшчанае сваволле». Свабода нікому не чыніць зла, тады як рознага кшталту бязэцтва парушае спакой чалавека. Толькі дэспат лічыць прыстойным рабіць людзям ліха па сваёй прыхамаці. Свабода адмаўляе рабства і падтрымлівае панаванне справядлівых законаў. Дэспат жа руйнуе любое вяршэнства закона і ў сваіх дзеяннях кіруецца не розумам, а жарсцю заганных пачуццяў .

Платон у сваім творы «Аб дзяржаве» слушна гаворыць: падобна да таго, як усякая празмерная якасць ператвараецца ў сваю процілегласць, так і некантраляваная свабода дэгенеруе ў неабмежаванае нявольніцтва. Калі грамадства дазваляе чалавеку не зважаць на закон і рабіць усё, што кожны хоча, яно гэтым саБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды мым патурае прыхамаці і сваволі мацнейшых і нясе рабства згалелым і нямоглым. Каб адшукаць падобны стан рэчаў, далёка хадзіць не трэба. Амаль усім даводзілася паспытаць гора ад нечыяга самачынства. Як часта жаўнеры, забыўшыся на свае абавязкі, скінуўшы путы ледзьве не ўсіх законаў, ляцяць на злом галавы туды, куды іх пацягне жарсць. За апошнія гады мы бачылі столькі забойстваў, столькі згвалтаваных жанчын, столькі абрабаваных маёнткаў і нават цэлых раёнаў, што большае плягі грамадства не магло б атрымаць нават ад ворага. I гэтыя ліхадзеі на ўвесь голас, не чырванеючы, заяўляюць, што маюць права на ўсё, бо яны – вольныя, хаця ў сапраўднасці аказваюцца нікчэмнымі рабамі сваіх подлых жаданняў. Зрэшты, і самі яны церпяць несправядлівасць ад больш моцных .

Дык хай жа будуць як мага далей неразумныя памкненні тых, для каго свабода – гэта неўтаймаваная вольнасць рабіць усё, што захочаш. Свабода заўсёды мае на мэце высакародныя ўчынкі і заўсёды спалучаецца са станоўчым ладам мыслення .

Раздзел III Развагі аб свабодзе i яе сутнасці Усе даброты бываюць трох кшталтаў. Наконт гэтага сыходзяцца ў сваіх меркаваннях філосафы, пра гэта сведчыць і сама рэчаіснасць. Усё, што лічыцца за дабро, бывае альбо духоўным, альбо цялесным, альбо маёмасным. У першай кнізе «Законаў» Платон называе духоўныя даброты боскімі – пэўна, таму, што людзі, якія разумна карыстаюцца гэтымі каштоўнасцямі, адлюстроўваюць прыроду бога. А Бог ёсць абсалют усіх дабрачыннасцяў. Даброты цела і даброты фартуны Платон мянуе чалавечымі дабротамі .

I тыя, і другія залежаць ад даброт духоўных і, як малодшыя старэйшым, павінны ім падпарадкоўвацца і служыць .

З выказваннямі Платона сугучныя выказванні Арыстотэля .

Усё чалавечае шчасце філосаф дзеліць на эўдаманію і эўтыхію .

Эўдаманія лучыць у сабе толькі ўнутраныя, духоўныя даброты, якія складаюць вяршыню ўсіх вартасцяў і робяць чалавека саўдзельнікам сапраўднай шчаснасці. Эўтыхія ахоплівае толькі знешнія, гэта значыць, толькі цялесныя і маёмасныя даброты .

Яны дадзены чалавеку з адзiнаю мэтай – кааб праз гэтых, так бы мовіць, памагатых навучыць і натхніць людзей чынна здзяйсняць высакародныя справы .

Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе У «Эўфідэме» Платон гаворыць, што шчаслівымі людзей робіць не само валоданне дабротамі, а іх разумнае выкарыстанне. Бо чалавек, не абазнаны ў мудрасці, не здольны як след распарадзіцца і сваім багаццем. З гэтым выказваннем, бадай, можна пагадзіцца .

Сапраўды, чалавечае шчасце заключаецца ў правільным ужыванні дабротаў, а дзейнічаць так можа толькі чалавек разумны. Зрэшты, і мудрэц, на мой погляд, не патрапіць належным чынам скарыстацца сваім дабром, калі не будзе свабодны. Усякая чалавечая супольнасць, называная грамадствам, утвараецца дзеля таго, каб людзі праз агульнае паразуменне і ўзаемную падтрымку жылі памысна і шчасліва. А ніякага іншага спосабу забяспечыць прыстойнае і годнае жыццё людзі не вынайшлі, апроч як праз усталяванне міжсобку спакою і міру, гэта значыць – магчымасці свабодна і без турботаў карыстацца сваімі дабротамі. Дый навошта тыя даброты, калі няма як карыстацца імі? Або – як можна разумна выкарыстоўваць даброты, калі не маеш на іх дазволу?

Адсюль вынікае, што нармальнае карыстанне каштоўнасцямі павінна спалучацца са свабодай такога выкарыстання. Чалавечае шчасце абумоўленае разумным і свабодным выкарыстаннем уласнасці .

Каб свабода кожнага заставалася цэлай і непарушнай і каб ёю не злоўжывалі сквапныя, прагавітыя, несумленныя людзі, грамадствам былі вынайдзеныя сродкі гамаваць чалавечае сваволле і нахабства. Такімі сродкамі ёсць законы. Яны ўтрымліваюць нормы сумленнага выконвання абавязкаў, а таксама прадугледжваюць пакаранне тых, хто парушае гэтыя нормы. Так што калі нехта не захоўвае грамадскага парадку добраахвотна, яго прымушаюць зрабіць гэта пад пагрозай кары .

Няма ніякай свабоды там, дзе законы або адсутнічаюць, або, калі яны ёсць, то хутчэй каб патураць свавольству ліхадзеяў, а не яго стрымліваць. З гэтага ясна бачна, якая свабода патрэбная .

А менавіта – бяспечнае і без ніякага страху перад несправядлівасцю валоданне вышэй памянёнымі дабротамі, роўна як і разумнае, законнае карыстанне імі. Справядлівыя законы ўсяляк умацоўваюць грамадзянскую свабоду і нікому не дазваляюць злоўжываць дабротамі. Яны сцігуюць зламыснікаў, якія шкодзяць сваёй і чужой свабодзе. Бо ўсе парушальнікі справядлівых законаў і пастановаў не толькі падрываюць, але і душаць вольнасць асобы. Калі яны чыняць гвалт, нявечаць чалавека альбо рабуюць мамасць грамадзян, яны ёсць прыгнятальнікамі чужой свабоды .

94 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды I яны губяць уласную свабоду, калі, аддаўшыся блуду і распусце, аказваюцца подлымі рабамі сваіх жаданняў і нявольнікамі злачынстваў .

Ёсць правіннасці, якія шкодзяць толькі самому чалавеку, які іх здзейсніў. Але і гэта не можа служыць апраўданнем ганебных, рабскіх паводзінаў. Сапраўдная свабода адмаўляецца служыць як подласці, так і падлюгам. «Усе бязвольныя, – гаворыць Цыцэрон, – усе хцівыя, усе нікчэмныя ёсць рабамі, бо падпарадкаванне зломленага, прыгнечанага розуму, не здольнага на самастойнае мысленне, ёсць рабства». I далей ён кажа: «Ці свабодны чалавек, якім кіруе жанчына, якому яна па сваёй прыхамаці дыктуе законы, пастановы, загады, ставіць забароны, а той ні ў чым не можа ёй адмовіць, не адважваецца запярэчыць? Яна патрабуе – ён дае, яна кліча – ён прыходзіць, выганяе – ён ідзе прэч, пагражае – ён баіцца. Ды я такога, нават калі ён паходзіць з найвыбітнейшай сям’і, назаву не проста рабом, а рабом самым нікчэмным» .

Неспатольныя жаданні настолькі збіваюць чалавечы розум з тропу, цягнуць яго то ў адзін, то ў другі бок, што сам чалавек, на думку Цыцэрона, практычна няздольны вызваліцца ад зла, якім ёсць рабства. Аднак дзяржава, як страж супольнай свабоды, дзеля захавання гэтай свабоды ўстанаўлівае законы, скіраваныя супроць злачынстваў, якія чыняць шкоду выключна іншым асобам. Гэтаксама і я не збіраюся вызваляць людзей ад усякага рабства ўвогуле і зацугліваць іх асабістую свабоду нейкім асабліва суровым законам .

На мой погляд, свабода кожнага будзе забяспечаная дастаткова, калі законы ў грамадстве прымусяць людзей жыць так, каб ніхто нікому не шкодзіў .

Раздзел IV Царская ўлада была ненавісная колішнім грэкам i рымлянам, бо супярэчыла свабодзе Платон у трэцяй кнізе «Законаў» кажа, што грамадства, чые грамадзяне шануюць законы, знаходзіцца ў добрым і здаровым стане .

Людзі павінны падпарадкоўвацца законам, калі хочуць сабе дабра .

Платон сцвярджае, што свабодным і пазбаўленым страху можа быць толькі той, хто паважае і шануе законы. З гэтым вучэннем Платона ў многім сугучныя выказванні Арыстотэля. У адным са сваіх сачыненняў гэты філосаф робіць, у прыватнасці, такую выснову: «Мы рабы законаў, каб быць свабоднымі» .

Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе Аднак у любым грамадстве законы акажуцца нічога не вартымі, калі будзе адсутнічаць дзейсны нагляд за іх выкананнем. Таму заўсёды і ва ўсякай грамадзянскай супольнасці ў першую чаргу старанна абмяркоўвалі, каму даручыць кіраванне дзяржавай, каму даверыць дзяржаўную бяспеку, а таксама якая паўнамоцная ўстанова будзе сачыць за выкананнем законаў .

Ёсць некалькі спосабаў кіравання дзяржавай. Розныя народы ў залежнасці ад сваіх нораваў і звычаяў мелі розныя формы дзяржаўнасці. Паступова з іх вызначыліся тры асноўныя, якія адпавядаюць тром відам дзяржаўнай улады. Але сёння ў свеце амаль не знойдзеш іншай формы, апроч адной з тых трох, альбо, як вынік пэўных абмежаванняў, змешанай формы кіравання .

Калі вышэйшая ўлада належыць аднаму чалавеку, а ўсе астатнія яму падуладныя, – гэта манархічная форма праўлення. Пры арыстакратычнай форме ўладу чыняць аптыматы, ці знаць. Кіраванне грамадствам тады даручаецца некалькім найбольш выбітным асобам. Трэцяй формай з’яўляецца дэмакратыя, або народаўладдзе .

Тут правяць ужо не манарх і не эліта, а народ .

Усе грамадзяне маюць аднолькавыя магчымасці кіраваць грамадствам і роўныя правы як на заканадаўчую, так і на выканаўчую дзейнасць .

Там, дзе кожная з гэтых формаў дзяржаўнасці захоўвае ўласцівы ёй статус, яна прыносіць грамадзянам шмат дабра і карысці .

Але старажытныя рымляне і грэкі аддавалі перавагу народаўладству. Панаванне цароў, як супярэчнае агульначалавечай свабодзе, яны ненавідзелі. Але манархічная форма праўлення была ім нялюбая не таму, што сама па сабе ёсць дрэннай. Па тым часе, як піша Юстын, законамі былі меркаванні цароў. А нават калі маглі існаваць і нейкія пісаныя законы, то ўстанаўліваліся яны хутчэй з прыхамаці цароў, а не па волі і на карысць грамадзянаў. Усё дзеялася па хаценню і вяленню самадзержца. Ён сам па сабе, забыўшыся на супольны дабрабыт, кіраваў грамадствам. Такое кіраванне непазбежна спалучалася з падняволеннем і прыгнётам .

Пра законы цары не дбалі зусім альбо дбалі надзвычай мала .

Своеасаблівым сведчаннем гэтаму служаць паводзіны адной суполкі знатных рымскіх юнакоў, якія запатрабавалі, каб выгнаных з Рыма цароў вярнулі ў горад. Прычынай такому рашэнню стала тое, што пасля выгнання цароў рымляне абвясцілі ўсеагульную роўнасць і замацавалі яе ў выглядзе адпаведных законаў. Юнакі не змаглі цярпець на сабе вярыгі законаў. На іх думку, сваволле пры 96 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды царах якраз і было свабодай, а падпарадкаванне законам стала рабствам. Як сведчыць Лівій, цар, на іх думку, быў усё ж чалавекам .

У яго можна было папрасіць і добрае, і дрэннае. У ім было месца для міласэрнасці і дабрачыннасці. Ён мог угнявіцца і злітавацца, адрозніваў сябра ад злосніка. А законы – глухія і няўмольныя .

З іх больш карысці слабаму, а не моцнаму. Калі пераступіш закон, табе ўжо не будзе ні літасці, ні спагады. А жыць бездакорным жыццём сярод сціжмы заганаў і хібаў – нават небяспечна .

Адсюль сама напрошваецца выснова: царская ўлада ўяўлялася тым маладзёнам такой, пры якой манарх дзейнічае, абапіраючыся не на дабро і справядлівасць, і кіруецца ў сваіх словах і справах не розумам і мудрай парадай, а робіць усё, як яму закарціць .

Невінаватага ён можа пакараць, а вінаватага апраўдаць. Але такое чыніць не цар, а тыран .

Манарх, які ўзначальвае і вядзе свой народ, кіруе ім з дапамогай законаў і асабістага прыкладу. Ён уяўляе сабой для ўсіх узор чалавека, які жыве сумленным, прыстойным жыццём. Паміж манархам і законам нават ёсць падабенства. Для нас манарх – гэта закон, які здольны гаварыць. Ён прамаўляе сваімі вуснамі дабратворную норму закона, запісаную на паперы ці на скрыжалях .

Згадаю яшчэ некалькі сведчанняў антычных пісьменнікаў адносна манархіі. Пасля таго, як імператар Актавіян Аўгуст вайною дамогся міру і ў Рымскай дзяржаве зноў запанавала спакойнае жыццё, ён вырашыў адмовіцца ад улады і перадаць яе Рыму. Сярод самых блізкіх і знакамітых сяброў, запрошаных ім у якасці дарадцаў, ягоны друг Мецэнат не ўхваліў імператарскага намеру і параіў Актавіяну захаваць уладу. Ён даводзіў, што, калі кесар не тыран, а самаўладца, які чыніць дабро, яго ўлада нічога не адымае ад агульнай свабоды. Мецэнат казаў слушна. Калі пазней гэтая прапанова абмяркоўвалася пры шырокай аўдыторыі ў Сенаце, яе ўхвалілі найвыбітнейшыя і наймудрэйшыя мужы .

За мінулыя стагоддзі, аднак, манархія, або самаўладдзе, набыло сабе кепскую славу. Але ганіць за гэта трэба не саму манархію, якая можа быць для грамадства і карыснай, і выгаднай, а вераломства людзей, якія ўзурпуюць празмерную, не абмежаваную ніякімі законамі ўладу над іншымі. У нашыя дні ўжо не чалавек – тыран над законамі, а закон – гаспадар над чалавекам. I сёння самаўладдзе ўжо не заслугоўвае былой нянавісці і асуджэння. Болей за тое, цяпер яго паўсюль хваляць і менавіта яму аддаюць перавагу самыя магутныя народы .

Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе Зразумела, што і ў нашым грамадстве каралеўская ўлада дзейнічае ў праслах пэўных абмежаванняў. Кароль не мае права ўстанаўліваць якія-небудзь законы без адпаведнай згоды ўсёй грамадзянскай супольнасці. Перш чым атрымаць стырно кіравання дзяржавай, кароль падчас каранацыі павінен прысягнуць народу і ўрачыста абяцаць, што ніколі і нічога не зробіць насуперак існуючым законам .

А калі ён нешта падобнае ўчыніць і яго рашэнні і пастановы парушаць вернасць і святасць прысягі, у такім выпадку яны не будуць лічыцца прававой нормай і не набудуць ніякай юрыдычнай сілы .

Але ўявім сабе, што каралеўская прыхамаць вераломна пераступіла законы, нейкім чынам парушыла свабоду грамадзянаў і дамаглася жаданага. Дык вось нават у гэтым выпадку абвінавачваць трэба не каралеўскую ўладу і яе годнасць саму па сабе, а пэўную асобу – караля, які нядобрасумленна выконвае свае абавязкі, роўна як і тых дарадцаў і ахоўнікаў манарха, якія, хоць і маглі, не ўтрымалі яго ад нядобрага ўчынку .

Калі нехта з іх, баючыся каралеўскае ўсёмагутнасці, не адважваецца раскрыць рота, каб запярэчыць манаршай прыхамаці, ён паводзіць сябе як нікчэмны баязлівец. Кожны, хто дзеля каралеўскай міласці і дароў маўчыць і не кажа, што ён сам думае, – вінаваты праз сваю несумленнасць і крывадушнасць .

Раздзел V Якія ў грамадстве павінны быць законы, каб грамадзяне напраўду мелі свабоду З усяго сказанага няцяжка зразумець: ніякае грамадства не можа ганарыцца сапраўднай свабодай, калі не ўсе яго грамадзяне жывуць адпаведна законам. Ніхто не будзе аспрэчваць, што ў чалавечай супольнасці, дзе адсутнічаюць прававыя нормы жыцця, якія прадугледжваюць пэўныя санкцыі супраць правапарушальнікаў, усе або прынамсі слабейшыя застаюцца ў рабскай прыгнечанасці .

Аднак у розных частках свету заўсёды былі і ёсць шматлікія народы, якія, хоць і жывуць адпаведна з законнымі нормамі, але не могуць пра сябе сказаць, што цалкам вызваліліся ад няволі. Таму не без падставы ўзнікае патрэба даць слову «закон» азначэнне, каб у выніку скажонай інтэрпрэтацыі недасведчанымі яго не палічылі за інструмент прыгнёту .

98 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Усе вучоныя ў цэлым пагаджаюцца на тым, што закон ёсць падмурак свабоды. Цыцэрон у першай кнізе «Законаў» вызначае яго як закладзены ў прыродзе найвышэйшы розум, які загадвае, што трэба рабіць, і забараняе, чаго рабіць не трэба. Іншымі словамі, але ўкладаючы ў іх такі самы сэнс, ён у другім месцы піша: «Закон ёсць дадзены багамі здаровы розум, які змушае рабіць дабро і забараняе адваротнае». Да гэтых выказванняў далучаецца Дэмасфен. Ён сцвярджае, што закон ёсць вынаходніцтва і дарунак багоў, якія замацавалі ў галовах людзей паняцці справядлівасці, роўнасці і дабра. Менавіта законы даюць дабратворныя, гаючыя нормы чалавечых паводзінаў ва ўсіх сферах жыцця, спрыяючы захаванню грамадзянскай супольнасці. Таксама і Арыстотэль хоча, каб законы стасаваліся з разумнай прыроднаю рацыяй. Калі ж яны разыходзяцца са справядлівымі натуральнымі правіламі, то ніякіх падставаў называць такія нормы законамі няма .

А хто будзе называць законам, а не пачварным, гнюсным злачынствам даўні звычай кіпрыётаў, якія перад шлюбам змушалі дзяўчат да прастытуцыі, альбо норавы аўгейцаў, якія ў першую шлюбную ноч пускалі сваіх маладзіц на агульнае каханне? Індусы забівалі знямоглых састарэлых бацькоў, а потым забітых з’ядалі, бо лічылі сваё цела за самы пачэсны магільны склеп. Усё гэта цалкам варварскія і жорсткія звычаі, якія не стасуюцца з паняццямі нармальнага чалавечага розуму. А таму абсурдна і недарэчна даваць падобным завадам найменне закона .

Ніякая норма, якая па прыродзе сваёй не абапіраецца на дабро і справядлівасць, не можа мець у чалавечым грамадстве сілу закона .

А сярод разнастайных людскіх дасягненняў ёсць нямала паняццяў, прадыктаваных чалавеку яго натуральным розумам і ўкладзеных у яго свядомасць самой прыродай, у прыватнасці: не гвалціць дзявочай нявіннасці, не квапіцца на чужое дабро і не замахвацца на жыццё. Але насуперак усеагульнаму досведу варварскі, дзікі народ парушыў натуральныя нормы чалавечнасці і ўвёў бязглуздыя, шкодныя для жыцця ідэі ў практыку абрадавых звычаяў. Тым не менш яму не ўдалося зрабіць, каб гэтыя звычаі ператварыліся ў норму і набылі аўтарытэт закона. Урэшце яны выйшлі з ужытку і зніклі .

I ўсе законы, якія супярэчаць нармальнаму розуму, будуць выклікаць супраціў у грамадстве, аж пакуль іх, як гібельныя і разбуральныя, не адменіць сама ўлада або не скасуе паўстаўшы народ. Такім чынам, каб забяспечыць людзям сапраўдную свабоду Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе і трывалы спакой, пад найменнем закона ў жыццё грамадзянскай супольнасці трэба ўводзіць толькі такія нормы, якія дыктуе розум і падказвае рацыянальная думка .

Ёсць нязменны, пастаянны закон прыроды: не чыніць ні над кім гвалту, кожнаму аддаваць ягонае і, як кажа Цыцэрон, стрымліваць сваю прагнасць, берагчы ўласнае і адводзіць ад чужога думкі, вочы і рукі. Калі жыццё асобы ў грамадстве абароненае ад забойства і здзеку і маёмасці чалавека не пагражае разрабаванне, то і ўвесь народ пачуваецца ў поўнай бяспецы. У такім грамадстве і сэнс салодкага слова «свабода» застаецца ўстойлівым і непарушным .

Раздзел VI Пра траісты статус грамадзян у нашым грамадстве i пра тoe, ці ўсе карыстаюцца аднолькаваю свабодай Калі дзе-небудзь і былі народы, якія карысталіся вольнасцю, то сваёй прыналежнасцю да іх можа пахваліцца і наш слаўны народ, прычым настолькі, што яму ў гэтым, бадай, належыць пяршынства .

Пра гэта гавораць не толькі на нашых соймах. Шматлікія допісы сведчаць, як моцна хваляць нашу свабоду. Кажуць, што такая – уласцівая толькі нашаму народу. Але каб залішняя любоў да свайго не абярнулася пустым самахвальствам і каб людзі мудрэйшыя не пачалі даводзіць нам адваротнае, мы, на мой погляд, павінны быць у гэтых рэчах больш памяркоўнымі і прыслухоўвацца больш да чужых словаў, а не да свайго славаслоўя .

Мы нярэдка памыляемся, разважаючы пра стан рэчаў у нашым жыцці, а тым часам чужая ацэнка нашай рэчаіснасці аказваецца нашмат дакладнейшай і праўдзівейшай. Гартаючы замежныя кнігі і даследуючы іх змест, я, здаецца мне, не заўважыў, каб хтонебудзь расхвальваў такое ўжо вялікае шчасце нашага існавання .

Многія нават сцвярджалі, што ўсё якраз-такі наадварот. Паколькі ж большасць падзеяў адбываюцца ў будзённым жыцці, навідавоку ў многіх, то нам не спатрэбяцца ні вялікія намаганні, ні доўгія і складаныя разважанні, каб высветліць і вызначыць канкрэтныя факты .

У нашым народзе ў цэлым адрозніваюць тры грамадзянскія станы. Таму будзе дарэчы разгледзець умовы жыцця кожнага 100 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды з іх і вызначыць, ці яны раўнапраўныя або свабодай надзеленая толькі адна нейкая частка грамадства. Мы маем шляхту, гараджан і сялян. Іх вылучаюць і раздзяляюць даволі значныя адрозненні, а менавіта – адметны від дзейнасці, своеасаблівы лад жыцця, неаднолькавы прававы статус. Шляхта, не звязаная з паднявольным механічным рамяством, займаецца толькі вайсковымі справамі, каб заўсёды быць гатовай абараніць айчыну ад варожай навалы .

Гараджане садзейнічаюць агульнаму дабрабыту сваімі таварамі або прадметамі ўжытку, якія аднекуль прывозяць або вырабляюць у сваіх майстэрнях. Сяляне апрацоўваюць зямлю і сваёй працай кормяць астатніх .

Што ж да правасуддзя, то па адной і той жа справе існуюць законы асобна для шляхты, асобна для гараджан і асобна для сялян .

Ужо адно гэта паказвае: разуменне свабоды тут неаднолькавае .

Я ўжо не кажу пра шматлікія крыўды, якія шляхта чыніць простаму люду. Але ў судзе шляхціцу гэта абыходзіцца лёгкім спагнаннем .

А вось калі шляхціца пакрыўдзіць або зняважыць прасталюдзін, дык яму пакаранне будзе назначанае нашмат цяжэйшае і суровейшае. Учыненае забойства таксама ўзважваецца правасуддзем не на аднолькавых шалях. Для злачынцаў розных станаў пакаранне рознае. Гэта пацвярджае, што толькі шляхта мае перспектыву свабоды, астатнія станы носяць кляймо пэўнай прыгнечанасці .

Сапраўды свабоднымі грамадзянамі можна назваць толькі тых, хто надзелены ў грамадстве роўнымі і аднолькавымі правамі. Калі ж нехта мае юрыдычную перавагу і можа беспакарана чыніць гвалт і насілле, у такім грамадстве адны, па сутнасці, пануюць, а другія гібеюць у падняволлі. Кажучы гэта, я не маю на мэце ліквідаваць усякае адрозненне шляхты ад плебсу. Я хачу, каб роўнасць і справядлівасць, якія належаць усім у арыфметычнай прагрэсіі, не былі падарваныя нейкімі заганнымі інстытуцыямі, каб замест усеагульнай свабоды ў грамадстве не ўзяла верх алігархія або ўлада нямногіх. Няхай за шляхтай застаюцца цэлымі яе прывілеі, у адпаведнасці з якімі яна з ласкі сваіх каралёў і магнатаў вызваляецца ад усіх нявольніцкіх павіннасцей, а таксама ад падаткаў. Але каб улада і правы шляхты на чужую свабоду былі большыя, чым улада і правы іншых на яе свабоду – гэтага не павінны дазваляць ніякі закон і ніякае справядлівае права. Прынцып роўнасці ўсіх перад законам адмаўляе такую няроўнасць як нешта пачварнае і злачынае .

Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе Калісьці па нейкім злашчасным звычаі такую неабмежаваную ўладу мелі толькі рабаўладальнікі. У той час людзі, ахопленыя сляпой прагаю панавання, забылі пра ўсякую гуманнасць і дазвалялі сабе распараджацца жыццём і смерцю рабоў. Але такая празмерная вольнасць была пазней зацугляная з дапамогай законаў. I хоць гаспадары маглі пакараць раба, які правінаваціўся, але забіваць нявольніка беспакарана ўжо не маглі. Каб неабмежаваная ўлада рабаўладальнікаў не перарасла ў дэспатызм, былі нават пазначаныя акалічнасці, пры якіх рабам дазвалялася падаваць скаргу, прычым не толькі на старонніх, але і на сваіх гаспадароў, і выступаць у судзе .

А ў нашага народа няма ўпыну ні на якую хэнць. Селяніну не дадзена права падаваць скаргу не толькі ў сувязі з захопам яго маёмасці .

Ён не мае права паскардзіцца на пана нават тады, калі той учыніў забойства. Але чаму б і пану не кіравацца тым, чым кіруюцца іншыя?

Чаму яму дазваляецца забіваць столькі халопаў, колькі ён хоча, абы толькі плаціў нязначнай гатоўкай за смерць забітага? Шкада, што наш народ (між іншым, найгуманнейшы) альбо ставіцца да гэтых дзікіх законаў паблажліва, альбо, хоць і не любіць іх, надта ўжо доўга заплюшчвае вочы на несправядлівую няроўнасць людзей, не сумяшчальную са здаровым розумам .

У грамадстве дастаткова ўжо, каб людзі адрозніваліся па сваім грамадзянскім стане, родзе заняткаў і абавязках. Няхай кожны робіць сваё і не лезе ў чужую справу, да якой не здатны. Тады захаваецца прынцып геаметрычнай, або дыстрыбутыўнай справядлівасці .

Калі ж перад законам роўныя не ўсе, калі адна частка грамадзян надзеленая большымі правамі ці вольнасцямі ў параўнанні з іншымі, дык на маю думку, гэта ўжо хутчэй нейкае бесчалавечнае і варварскае дзікунства, а не справядлівае заканадаўства. Камутатыўная справядлівасць, якую філосафы называюць арыфметычнай, не прызнае адрознення паміж чалавекам шляхетным і простым, багатым і бедным, яна ўсіх надзяляе пароўну. Яна не бачыць ніякай розніцы між асобамі і ўсякую ўчыненую шкоду, а таксама забойства карае аднолькавай адпаведнаю карай .

Калісьці прыродны розум вызначыў гэтыя нормы яшчэ ў свядомасці паганскага грамадства і дазволіў захаваць іх у пазнейшых супольнасцях. I вялікая ганьба нам, хрысціянам, што дазваляем колішнім паганцам быць вышэйшымі за нас у прававой справядлівасці і гуманнасці. У Пісанні ёсць шмат справядлівых законаў, навеяных Святым Духам. Гасподзь гаворыць вуснамі Майсея свайму народу (Другазаконне, I): «Судзіце па справядлівасці, 102 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды не робячы ніякай розніцы паміж братам і чужаземцам; выслухоўвайце малога так, як і вялікага, не зважаючы на асобу». Мудры цар Саламон кажа: «Царскі пасад, які судзіць бедных па справядлівасці, будзе навекі шчаслівы» .

Няхай ніхто не спадзяецца, што трывалы мір і спакой усталююцца ў грамадстве, дзе мацнейшым паслабілі цуглі і тыя прыгнятаюць слабейшых. Менавіта з гэтай прычыны найчасцей узнікаюць смуты, звады і войны. Усе яны падрываюць і разбураюць грамадства, падаграваюць думкі і жарсці сярод грамадзян і парушаюць між імі згоду, якая ёсць істотнай умовай стабільнага выніку чалавечай дзейнасці. I калі ў якасці прыкладу трэба спаслацца на нейкі народ ці краіну, то яскравым узорам такога бедства можа паслужыць суседняя з намі, а значыць, і больш нам знаёмая Лівонія. Яна – наглядны доказ таго, што несправядлівасць можа прыводзіць да самых згубных наступстваў. Хто не ведае, з якою пыхай, з якім нахабствам і жорсткасцю шляхта панавала там над сялянамі і халопамі? Усё гэта вядома добра – настолькі, што спыняцца асобна няма патрэбы. А потым сталася так, што на Лівонію пайшоў вайною маскоўскі тыран. I калі ён шырокім фронтам пачаў пустошыць краіну агнём і жалезам, то яе сяляне ў пераважнай сваёй большасці самі наводзілі рабаўнікоў на маёнткі шляхты і спешна пераходзілі ў непрыяцельскую веру. Сумнае і мізэрнае відовішча яшчэ і сёння служыць дастатковым сведчаннем таго, якая пляга напаткала той край, дзе людзей забівалі тысячамі, а безліч знатных жанчын і шляхетных дзяўчат, а таксама дзяцей было сагнана ў жорсткую, акрутную няволю .

Таму ўсім, хто хоча, каб яго грамадства было ў бяспецы, трэба імкнуцца да ўсталявання роўнасці людзей розных станаў перад законам. Вядома, умовы жыцця ў адных лепшыя, ў другіх горшыя .

Але ніхто не павінен цярпець несправядлівасць ад іншага з прычыны прававой няроўнасці .

Асаблівая ўвага гэтаму надавалася ў мудрай Рэспубліцы вэнэтаў .

I хоць стан патрыцыяў, або знаці, карыстаўся ў ёй вышэйшымі прэрагатывамі, а з плебеяў ніхто і ніколі не дапускаўся да кіравання дзяржавай, але за ўсё доўгае існаванне той імперыі ў ёй ніколі не ўзнікалі паўстанні ці смуты. Плебс не меў ніякай зачэпкі патрабаваць пераменаў, у яго не ўзнікаў нават цень недаверу ці падазронасці да патрыцыяў .

Кантарэнус у сваім аповедзе пра Рэспубліку вэнэтаў бачыць прычыну гэтага ў тым, што вэнэты спрадвеку трымаліся звычаю Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе продкаў, паводле якога ўсе, вялікія і малыя, мелі аднолькавыя правы .

Ніхто не мог беспакарана чыніць несправядлівасць нават прасталюдзіну. Калі ж знатны крыўдзіў плебея, то гэта, кажучы словамі Кантарэнуса, заўсёды лічылася за вялікае святатацтва й злачынства. Ветрагон, які хоць аднойчы насмельваўся здзейсніць такое, не меў ніякага шанцу пазбегнуць кары. I яго пакаранне было тым болей суровым, чым вышэйшымі былі яго слава і годнасць .

Няхай бы і нашая шляхта сапернічала сваёй адметнай, прыгожаю сціпласцю з цудоўнай Рэспублікаю вэнэтаў замест таго, каб выхваляцца, у якім жорсткім прыгнеце і бяспраўі яна трымае паспаліты люд. Бо хоць вэнэты і дазвалялі плебеям мець правы, але годнасць і знатнасць патрыцыяў праз гэта ніяк не цярпела. Тое самае было б і ў нас, і нічыя шляхетнасць не пахіснулася б. А пакуль кожны мерае сваю свабоду магчымасцю падняволіць іншых .

У выніку прыгожае слова «свабода» ужо страціла значную частку свайго сэнсу .

Нялёгка абмежаваць уладу, калі кожны імкнецца ўзвысіцца, каб закабаліць другога. Як слушна павучае Лівій, празмерная свабода, якая ператвараецца ў цяжар для слабейшых, аказваецца неўтаймоўнай і небяспечнай і для саміх самаўладцаў. А вось калі свабода абмяжоўваецца, яна карысная ўсім – і асобнаму чалавеку, і грамадству .

Паколькі ж, аднак, жадаць здаровага і шчаслівага грамадства лягчэй, чым яго пабудаваць, то пакінем гэта на Бога і мудрацоў .

А самі коратка прыгадаем, якімі вольнасцямі шляхта карыстаецца ў народзе і дзякуючы якім прэрагатывам узвышаецца над простым людам. Але спачатку будзе нялішнім і нават дарэчным даць сціслую характарыстыку шляхты, акрэсліўшы яе сутнасць і паходжанне .

Раздзел VII Знатнасць, яе сутнасць i паходжанне Паўсюль у сваіх сачыненнях і сам Арыстотэль, і многія іншыя філосафы характарызуюць знатнасць як знакамітасць продкаў і славу прашчураў, якая нібыта па нейкім спадчынным праве распаўсюджваецца на іхніх нашчадкаў. Пакаленне, прадстаўнікі 104 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды якога вызначыліся асабліваю дабрачыннасцю, ці заслужылі вялікую павагу і пашану, ці праславіліся багаццем і сілаю, амаль заўсёды пакідала сваім патомкам фамільную годнасць і веліч, якою само карысталася пры жыцці. Як сведчыць Арыстотэль, знатнасць складаецца са спалучэння двух кампанентаў: высакародных якасцяў і багацця. Аднак рэчаіснасць паказвае, што аўтарытэту імя садзейнічаюць не так высакародныя якасці, як багацце і тытулы продкаў .

У рымлянаў найменне patricii (знатныя) паходзіла ад слова patres (бацькі) або senatores (старэйшыя), якіх калісьці выбіраў Ромул .

Не высакародныя якасці, а пасад і абавязкі пэўных асобаў забяспечвалі ім павагу сярод астатніх. Дый якая магла быць высакароднасць у тым зборышчы, дзе не было ніякай розніцы паміж рабом і свабодным і дзе ўсе яны, цёмныя прасталюдзіны, урэшце знайшлі сабе прыстанак .

Слынным і знатным чалавека могуць зрабіць высакароднасць продкаў, вялікае багацце, годнасць, аўтарытэт ці ўсё разам узятае .

Але на чым бы ні грунтавалася славутасць сям’і, яна пераходзіць нашчадкам, і яе называюць знатнасцю. Зрэшты, цяпер мы вядзем гаворку не пра тую знатнасць, якую чалавек заслугоўвае сваёй высокай маральнасцю і дабрадзейнасцю, а пра агульнапрынятую ў народзе знатнасць, падставаю якой служыць рэпутацыя продкаў .

Шмат хто на поўным сур’ёзе сцвярджае, нібыта для такой знатнасці пры ўсіх яе іншых выгодах таксама ўласцівая пераемнасць. Словам, семя вартасцяў, якімі валодалі папярэднікі, пераходзіць і да іх нашчадкаў, дзякуючы чаму тыя робяцца такімі самымі, як і продкі .

Можна часта пачуць, як цытуюцца такія вершаваныя радкі:

Моцных выводзяць на свет здаравейшыя, моцныя, Сіла бацькоў да быка й жарабца пераходзіць .

Голуба міру – птушкі спакою і згоды Не спараджае ніколі арол-крыважэрца .

Вышэй адзначалася, што знатнасць не заўсёды паходзіць ад праяўлення высакародных якасцяў. Часта яе паходжанне абумоўленае багаццем або аказанымі пашанотамі. Таму будзе марнаю спроба звесці да нечага аднаго тое, што ёсць шматаблічным .

Няхай знатнасць дасталася камусьці ад продкаў, слынных свай дабрадзейнасцю і выключнаю чалавечнасцю. Але ж гэта не падстава лічыць, што гэтыя якасці абавязкова і самі сабой адродзяцца Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе ў нашчадках і што ім дзеля гэтага не трэба ўжо ні навукі, ні працы, ні намаганняў, якія ў немалой ступені паспрыялі знатнасці і славе іх папярэднікаў. Я, вядома, не адмаўляю, што вартае найчасцей і спараджаецца вартым. Знатныя нашчадкі нярэдка маюць столькі добрых задаткаў, што дасягаюць багатага плёну, прыкладаючы зусім мала высілкаў. Але ж нельга ўзводзіць гэта ў абавязковы закон, паводле якога знатнымі нібыта нараджаюцца заўсёды і ўсе нашчадкі знатных бацькоў, прычым самым натуральным чынам .

Падобнае меркаванне ўяўляецца мне настолькі абсурдным, што высоўваць супраць яго нейкія падрабязныя контраргументы я не бачу ніякае неабходнасці. Сваімі вартасцямі чалавек перадусім абавязаны вялікае ласцы Бога, які, не зважаючы на асобу, надзяляе выбітнымі здольнасцямі, талентам і розумам тых, да каго мае прыхільнасць. Нярэдка дзеці простых бацькоў нараджаюцца з такімі шчаслівымі задаткамі, што дзякуючы сваёй энергіі і дараванням дасягаюць пазней незвычайнае славы. А бывае і наадварот .

Патомкі знатных і высакародных продкаў дэгенеруюць настолькі, што здаецца, гэтыя выпладкі толькі й імкнуцца, каб узвысіцца над дабрачыннасцю папярэднікаў сваёю бязэцнасцю, і лічаць прыстойным паганіць сваё жыццё розным паскудствам. Вельмі слушна кажа Патрыярх: «Знатнымі не так нараджаюцца, як становяцца» .

Ён адмаўляе знатнасць як спадчынную каштоўнасць: «Не па свай волі кажу гэта. Сама рэчаіснасць паказвае, што ў знакамітага мужа рэдка ўдаецца знакаміты сын». Каб такую няздатнасць не прыпісвалі нейкаму аднаму веку, згадаю словы найстаражытнейшага паэта Гамэра, які ў засмучэнні праз гэткую злыбеду дадае:

Надта ўжо мала дзяцей бываюць такімі, як тата, Дрэнных – дык больш, а здатнейшых за бацьку, на жаль, небагата .

Па прыклады далёка хадзіць не трэба. Куды ні глянь, паўсюль бачыш, што сыны вельмі рэдка адпавядаюць бацькам па сваіх вартасцях. Мужныя продкі праславілі сябе ў свой час у бітвах з ворагам, а сыны і ўнукі, маладушныя і лайдачыя, аказваюцца няздатнымі да вайсковае чыннасці. Папярэднікі вылучаліся ва ўсім стрыманасцю і памяркоўнасцю, а пасля сябе нярэдка, каб не сказаць заўсёды, пакідалі, на жаль, нядбалых патомкаў, якія купаліся ў раскошы і распусце. З кніг і жыццёвага досведу ўсім нам вядома, што і ў разумных бацькоў дзеці бываюць неразумныя, і ў адукаваных – неадукаваныя, і ў справядлівых і добрых – жорсткія і бесчалавечныя .

106 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды Пакінем, аднак, падзеі нядаўняга часу і ўспомнім сівую мінуўшчыну. Хто не адчуваў замілаванне іудзейскім царом Майсеем? Хто не захапляўся яго незвычайна мудрым праўленнем, нязломнай сілаю духа, справядлівасцю і міласэрнасцю? А вось пра ягоных сыноў Элізара і Гірсама ў Святым пісанні гаворыцца вельмі мала .

Гэта сведчыць, што ў Майсеевых сыноў не было і пробліску бацькавых вартасцяў. Дый сам Майсей ніводнага з іх не прызначыў сваім спадкаемцам, хоць законы дазвалялі такую натуральную пераемнасць. Ён бачыў, што сыны не адпавядаюць тым абавязкам, якія выконваў сам, і выключыў іх з гэтага поля сваей дзейнасці .

А славуты шматлікімі вартасцямі цар Давід? Якіх толькі бед не спазнаў ён ад сваіх подлых і гнюсных сыноў. Адзін з іх, урэшце, прагнаў бацьку на край царства, і жыццю і ўсёй маёмасці цара пагражала небяспека. I толькі пасля забойства сына Давід зноў змог спакойна ўладарыць у сваім царстве .

Ад цара Эзэкія, вартага найвышэйшай ухвалы за імкненне адрадзіць сапраўдную рэлігію, яго сын Манасія атрымаў у спадчыну царства, але не бацькоўскую дабрадзейнасць. Сын вярнуў культ фальшывага бога і пашырыў яго, жорстка пераследуючы святых прарокаў. Ён асудзіў на пакутную смерць прарока Ісаю .

Калі ж прыгадаць і паганства, то і яно дае нам паўсюдна шмат прыкладаў. Вось некаторыя з мноства. Слаўныя дзеі рымскага імператара і філосафа Марка Антонія праменяцца тым ярчэйшым бляскам, чым нікчэмнейшым аказаўся ягоны сын, які ўзышоў пасля яго на імперскі трон. Г ерманік, знакаміты сваёй мудрасцю і высакароднасцю, пасля сябе пакінуў сына Калігулу – па сутнасці, не чалавека, а вылюдка. Маладушны, пажадлівы, жорсткі, сын быў зусім не падобны да бацькі. Здаецца, Калігулу спарадзіў нават не чалавек, а звяруга. Імператар Аўгуст, яскравы ўзор чалавечай годнасці, быў так абураны распустай сваіх дачок, што неаднаразова ўголас паўтараў Гамэравы словы: «Лепш бы я жонкі не меў і да скону бяздзетны застаўся» .

Ад выбітных бацькоў вельмі рэдка нараджаюцца вартыя іх дзеці. Таму ўяўляецца вельмі няпэўным і хісткім сцвярджэнне, паводле якога нашчадкі разам з шляхецтвам, што дастаецца ім ад папярэднікаў у спадчыну, атрымліваюць, быццам якую маёмасць, і высокія чалавечыя якасці. Як ужо адзначалася, адных прырода надзяляе добрымі задаткамі больш, чым другіх. Пры гэтым, калі ты будзеш лайдаком і не прыкладзеш вялікага намагання і працы, каб узгадаваць і ўзрасціць закладзенае ў цябе зерне, то замест добрага Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе плёну атрымаеш адзін чартапалох. Талент, які тоіцца ў чалавеку, падобны да іскаркі. Падзьмеш, падкладзеш распалу – і загарыцца яна яркім полымем. А перастанеш дбаць і клапаціцца пра сваю іскарку – давядзеш да таго, што яна ніколі ўжо не засвеціць. Вельмі трапна і мудра пісаў пра гэта паэт Гесіёд. Багі наўмысна зрабілі так, каб памясціць высакароднасць на крутой строме. Дарога туды вядзе цяжкая і цярністая. I няхай ніхто не падумае, што дасканаласці можна дасягнуць, гуляючы ды палежваючы, што ўсё прыйдзе само сабой і дзеля гэтага не спатрэбяцца ніякія старанні й высілкі .

Тым больш недарэчным i смешным выглядае аблуднае i марнае перакананне тых, хто, атрымаўшы ад продкаў знатнасць, выхваляецца ёю, быццам нейкаю асабістаю вартасцю, з пагардаю ставячыся да астатніх, нават самых таленавітых. Нікчэмныя людзі замест існых каштоўнасцяў ганяюцца за іх ценямі. Не маючы іх саміх, яны цешаць сябе пустымі прывідамі .

Яшчэ больш здзіўляе, што гэтая заганная аблуда – ўласцівая не толькі нашай сучаснасці ці нядаўняй мінуўшчыне, але панавала і ў далёкі старажытны час. Аднак мудрыя і адважныя мужы ў прамовах сваіх і ў пісаннях заўсёды адмаўлялі такія погляды. Салюстый, выхваляючыся даўняю сваей радавітасцю, упікнуў Цыцэрона тым, што той атрымаў знатнасць зусім нядаўна. На гэты марны папрок Цыцэрон адказаў: «Сваёй дабрачыннасцю я стаў для маіх продкаў светачам. Калі раней пра маіх крэўных ніхто не ведаў, дык цяпер памяць пра іх возьме свой пачатак ад мяне. А ты праз жыццё, якім ты жывеш, засланіў сваіх продкаў, скінуўшы іх у змрок забыцця, і цяпер пра іх, калісь знакамітых, ніхто ўжо не ўспомніць» .

Марый, якога нобілі зневажалі за нізкае паходжанне, адказваючы на лаянку, даводзіў, што іх разуменне высакародства як неад’емнага спадарожніка знатнасці – памылковае і абсурднае .

Іх продкі пакінулі ім усё, што можна: багацце, гербы, памяць пра сябе. А вось высакародства не пакінулі. Яно адзінае, што не даецца і не атрымліваецца як дарунак. Хто хоча праславіцца высакародствам, не павінен быць гультаём і лежабокам .

Той жа Марый кажа далей: «Каб людзі паверылі мне, я не буду тыкаць ім у вочы выявы сваіх продкаў, выхваляцца іх перамогамі ці консульскімі рангамі. Калі спатрэбіцца, я пакажу ім свае коп’і, свае харугвы, свае фалеры і іншыя вайсковыя адзнакі, а таксама шматлікія шнары на маіх грудзях. Гэта ёсць мае продкі, гэта ёсць мая знатнасць. Яна дасталася мне не за так, як ім – проста ў спадчыБелорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды ну. Я здабыў яе цяжкаю працай і чыннасцю, рызыкуючы ўласным жыццём» .

Высакародства патрабуе вялікай упартасці ў пераадоленні цяжкасцяў. Яго не здабудзеш гультайствам, не атрымаеш у спадчыну – яно прыходзіць як скутак тваіх усё больш дасканалых учынкаў .

Пра гэта сведчыць і паэт, калі кажа:

Той, хто хацеў дасягнуць у рысталішчах пэўнае мэты, Змалку вучыўся трываць, змагаўся і ў спёку і ў сцюжу;

З Бахусам не сябраваў, пазбягаў і любошчаў Венеры .

Умельства не ёсць вынікам знатнасці. Яно не даецца прыродай, а набываецца стараннем і працай. Але знатнасць дае пэўныя перавагі і прывілеі. У прыватнасці, істотную адметнасць асобам знатнага паходжання надае тое, што іх успрымаюць як своеасаблівых носьбітаў святла ў грамадстве. Зыркі агонь гэтага святла адразу высвечвае ўсё добрае і вартае ўхвалы, што робяць нобілі. I людзі хутка дазнаюцца пра іх высакародныя ўчынкі .

Выхадцы з нізоў пазбаўленыя такой ласкі. Толькі ў выніку неймаверных заслуг і неверагодных разумовых і фізічных высілкаў прасталюдзіны могуць здабыць прызнанне й вядомасць. I нават стаўшы знакамітымі, яны вымушаныя цярпець воўчую непрыязь шматлікіх ненавіснікаў і зайздроснікаў. У пацверджанне гэтаму я мог бы прывесці шмат прыкладаў ад самай антычнасці, але ж яно і без таго добра вядома, бо адбываецца амаль кожны дзень .

У знаці такіх перашкодаў няма. Іх ніхто не ўздумае папікнуць, калі, спасылаючыся на дзедаўскую ці бацькоўскую славу, яны таксама будуць чыніць на сваім шляху добрыя справы. Слава продкаў бачыцца тут як бы ўласцівай нашчадкам. «Мы ўсе добразычліва ставімся да людзей знатных, – гаворыць Цыцэрон. – Грамадству карысна, калі ў ім ёсць высакародныя патомкі, вартыя сваіх папярэднікаў, бо такім чынам жыве і памяць пра знакамітых мужоў, якія ў свой час вызначыліся сваімі заслугамі перад дзяржавай». А вось калі нехта аказваецца не падобным да сваіх знакамітых продкаў, яго вобраз выглядае тым болей агідным, чым большыя надзеі ўскладаліся на яго ў святле былой славы яго дзядоў .

Тут дарэчы згадаць словы Ювэнала: «Калі ты, не могучы ўтаймаваць сябе, станеш ахвяраю свайго славалюбства й распуАндрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе сты, калі будзеш сам сябе ганьбаваць сваёю несправядлівасцю й жорсткасцю, то знатнасць продкаў паўстане супроць цябе і высвеціць палымянай паходняю твае подлыя ўчынкі». Знатнасць продкаў ператвараецца для іх нашчадкаў у абавязак ці, дакладней, у норму – быць годнымі высокіх вартасцяў сваіх дзядоў .

Як сведчыць Цыцэрон, прадстаўнікі знаці, славутыя не так сваім паходжаннем, як распустай, самі выстаўляюць сябе на ўсеагульную ганьбу .

Раздзел VIII Сёння знатнасць вызначаюць не на тых падставах, як у мінулыя вякі Даўней знатнымі лічылі пераважна тых, хто ўславіў сябе сваім розумам ці выбітнаю чыннасцю, хоць раней гэта мог быць прасталюдзін, чые продкі нічым адметным не вызначыліся і не пакінулі пра сябе памяці для нашчадкаў, каб запачаткаваць іх знатнасць. Якраз такую знатнасць мае на ўвазе Цыцэрон, калі ў спрэчцы з Салюстыем, які папікаў яго нязнатным паходжаннем, адказвае: «Не спасылайся на продкаў. Лепш быць славутым сваімі дзеямі, чым ківаць на аўтарытэт папярэднікаў. Лепш жыць так, каб твае патомкі вялі ад цябе пачатак сваёй знатнасці, і самому служыць ім прыкладам дабрадзейства». Аднойчы сябры параілі Цыцэрону змяніць фамільнае прозвішча, бо яно гучала абразліва і абрасло шматлікімі кепікамі1. На гэта ён адказаў, што прыкладзе ўсе намаганні, каб уславіць гэтае прозвішча больш, чым здаўна слаўныя прозвішчы рымскіх родаў Катонаў, Катулаў ці Скаўраў .

А нейкаму Гармодыю, які зняважліва нагадаў яму пра яго нізкае паходжанне, Цыцэрон адказаў: «Мой род з мяне пачынаецца, а твой табою заканчваецца». Такі самы адказ даў Іпікрат, калі яго папікнулі цёмным і нізкім радаводам .

Тады кожны, хто захацеў, мог бы подзвігамі сваімі адчыніць браму славы перад патомкамі, ушанаваўшы радавое імя. Але пазней насталі часы, калі знатнасць, якая доўга была натуральнаю, па шчодрасці і з ласкі рымскіх імператараў, якія кіравалі дзяржавай, стала дароўнаю .

Пра гэта сведчаць нормы грамадзянскага права, паводле якіх тытул мусіць быць пацверджаны ганароваю граматай ці іншым Цыцэрон паходзіць ад лацінскага cicer – гарох (заўв. рэдактара) .

110 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды прывілейным актам. Прадстаўнік простага стану, ушанаваны такім прывілеем, лічыцца ўжо не прасталюдзінам, а нобілем. А не маючы такога пасведчання, чалавек не можа прэтэндаваць на знатнасць, колькі б ён ні даказваў сваю годнасць. Тут ужо нічога не залежыць ад нашай волі, ад нашых памкненняў і ўчынкаў. Усё вырашаецца з ласкі ўладара. Як бы хто ні даводзіў, што той вунь ці гэты не вартыя звання нобіля, іх статус будзе лічыцца ўсё адно непарушным .

Галоўнае, каб нобіль пацвердзіў сваю годнасць імперскаю граматай .

Разам з тым некаторыя нават і без такой граматы маюць прыналежнасць да знаці – на той падставе, што паходзяць ад продкаў знатнага стану. Праз гэтую даўнюю знатнасць нашчадкі набываюць такі ж набілітэт, які іншыя атрымліваюць з ласкі ўладара. Некалі аднойчы набыты, статус знатнасці, як па спадчынным праве, пашыраецца потым на ўсё патомства .

Такім чынам, адрозніваюць два віды знатнасці. Адна пераходзіць да дзяцей ад бацькоў, і яе па праве называюць радавою. Другая даецца з ласкі манарха, і яе цалкам слушна мянуюць дароўнаю .

Як першая, так і другая маюць аднолькавую вартасць. Здаўна ўсталяваўся і замацаваўся звычай, паводле якога разам з манаршымі прывілеямі такія асобы атрымліваюць гербы і іншыя рэгаліі. Гэтыя сімвалы – таксама частковае сведчанне знатнасці і пацверджанне аб прыналежнасці адпаведнага роду да знаці. А каб ніхто не думаў, што набілітэт ёсць нейкай прывіднаю, ілюзорнаю вартасцю, на знаць ускладаюцца пэўныя абавязкі. У сваім жыцці знаць павінна прытрымлівацца канкрэтных нормаў паводзін. Калі ж нехта парушае гэтыя прыказанні, ён страчвае свой прававы статус і лічыцца прасталюдзінам .

Кожны народ жыве па сваіх звычаях. У нашым народзе той, хто прэтэндуе на права мець шляхецкую годнасць, павінен валодаць зямельнай маёмасцю, у прыватнасці вёскамі, фальваркамі, замкамі, гарадамі. Прадстаўніку гэтага стану не дазваляецца займацца брудным ці нявольніцкім рамяством. Шляхта павінна жыць толькі ад земляробства і падаткаў з сялян, а таксама з іншых выгодаў, якія можа даваць зямля. Калі ж нехта страчвае свае зямельныя ўладанні і пераходзіць да механічнага рамяства, то болей не лічыцца нобілем і ў сувязі са зменаю жыццёвых умоваў пераходзіць у плебеі .

Шляхта можа займацца мастацтвамі і вайсковаю справай .

Акрамя таго, на яе ўскладаецца кіраванне дзяржавай. Таму Андрэй Волан. Аб грамадзянскай, або палітычнай свабодзе прадстаўнікі шляхты павінны вывучаць навукі, якія дапамагаюць забяспечваць у дзяржаве мір і спакой і абараняць яе ад нападаў знешняга ворагу. Наогул, для дзяржавы надзвычай важна, каб у грамадстве, дзе ўзаемазалежныя, дзе існуюць розныя інстьпуцыі, скіраваныя на карысць чалавеку, існавала і такое саслоўе, якое, грэбуючы ўсімі рамёствамі, старанна займалася толькі тымі справамі, якія садзейнічаюць умацаванню аўтарытэту дзяржавы і забеспячэнню яе патрэб. Калі ж стырно ўлады ў дзяржаве дастаецца асобам нячыстым, калі ваенныя справы даручаюпца людзям подлымі нізкім, якіх цікавіць больш не агульнае дабро, а ўласная карысць, то наўрад ці можна спадзявацца, што пры такім кіраўніцтве ўсё грамадства будзе шчаслівым і здаровым .

У нас дагэтуль не адмысловыя ўмацаванні і не гарадскія муры, а мужнасць шляхты і яе непахісная сіла духа прыносілі дзяржаве перамогу ў барацьбе супроць усякай варожай навалы. Адвага і пачуццё ўласнай годнасці заўсёды цаніліся ў шляхецкім стане настолькі высока, што ў бойцы шляхціц гатовы быў рынуцца ў самую гушчу ворагаў і загінуць дзеля адной толькі згадкі пра ягоны подзвіг .

У іншых краінах ваяры служаць у войску і ваююць за пэўную плату і ўзнагароду, у нас жа гэтага вымагае чалавечая годнасць і мужнасць асобы. Няхай бы можна было і далей зберагаць даўнюю славу і крочыць па слядах нашых продкаў, якія будавалі дзяржаву з вялікім умельствам і рупнасцю! Няхай бы нашы нашчадкі з такім самым стараннем дбалі пра паспалітае грамадства, каб зрабіць яго моцным і непарушным .

Але ў нас назіраюцца вялікія перамены. Ледзь не ўсе займаюцца справамі, далёкімі ад таго, пра што дбалі нашыя продкі. Мала каго вабіць высокая чыннасць, большасць стараецца знайсці занятак, які спатоліў бы яе прагу да прыбытку й нажывы. Шляхта не саромеецца гандляваць, ліхвярыць, карчмарыць ці займаецца іншымі нізкімі рамёствамі, калі яны прыносяць даход .

А як бо абавязкі, якія шляхта павінна выконваць у першую чаргу, аказваюцца занядбанымі, то паўсюль пачынае панаваць усё большая сапсаванасць нораваў. I хоць такое прыгожае і цудоўнае слова як «высакароднасць» можна пачуць з вуснаў ледзьве не кожнага, на справе высакародная чыннасць уласцівая сёння вельмі нямногім .

Шляхта вядзе жорсткую барацьбу за захаванне сваіх свабодаў і прывілеяў, між тым забываючыся, што раней імі ўганароўваўся толькі той, хто ўсё жыццё займаўся вайсковаю справай і навукамі 112 Белорусские мыслители ХVI–XVII вв. Избранные труды аб кіраванні дзяржавай. Чалавеку, які праз сваю знатнасць ці іншыя прывілеі прэтэндуе ўзвышацца над простым людам, не да твару займацца чорнай плебейскаю працай ці рамяством, абы толькі здабыць прыбытак. Там, дзе за аднолькавую працу людзі атрымліваюць розную ўзнагароду, дзе за роўнае даецца няроўнае і тым самым парушаецца закон справядлівасці, – там сеецца семя разладу .



Pages:   || 2 | 3 | 4 |



Похожие работы:

«DOI 10.24249/2309-9917-2018-31-5-51-62 Е.А. Певак (Москва, Россия) Гоголь в зеркале русского модернизма Аннотация: В статье рассматриваются особенности восприятия личности и творчества Н.В. Гоголя в России на ру...»

«ПРАВИЛА ПРОЦЕДУРЫ ИСПОЛНИТЕЛЬНОГО КОМИТЕТА ВСЕМИРНОЙ ОРГАНИЗАЦИИ ЗДРАВООХРАНЕНИЯ1 ЧЛЕНЫ ИСПОЛНИТЕЛЬНОГО КОМИТЕТА И ЛИЦА, ПРИСУТСТВУЮЩИЕ НА ЗАСЕДАНИЯХ Статья 1 В соответствии с главой VI Устава Всемирной организации здравоохранения (именуемой в дальнейшем О...»

«1 Понятие, уголовно-правовое значение, признаки добровольного отказа Арпентьев В. О. Арпентьев Владислав Олегович / Arpentyev Vladislav Olegovich – студент, кафедра уголовного и уголовно-исполнительного права, Институт магистратуры Саратовская государственная юридическая академия, г. Саратов Аннотация: в статье...»

«1. Пояснительная записка Перечень нормативных документов, используемых для составления рабочей программы Рабочая программа составлена на основании следующих нормативно-правовых документов: Федеральный закон от 29.12.2012 №273-ФЗ "Об образовании в Российской 1. Федерации" (далее №273...»

«Гарантия на изделие 1. Объем Гарантии 1.1 Настоящая гарантия осуществляется компанией ACER и определяет права для пользователей оборудования ACER. Пожалуйста, внимательно прочитайте данный документ, п...»

«www.koob.ru ТАЙНАЯ ДОКТРИНА СИНТЕЗ НАУКИ, РЕЛИГИИ, И ФИЛОСОФИИ Е. П. БЛАВАТСКОЙ АВТОРА "РАЗОБЛАЧЕННОЙ ИЗИДЫ" SATYT NSTI PARO DHARMAH "НЕТ РЕЛИГИИ ВЫШЕ ИСТИНЫ" ТОМ I КОСМОГЕНЕЗИС V] ЭТОТ ТРУД Я ПОСВЯЩАЮ ВСЕМ ИСТИННЫМ ТЕОСОФАМ КАЖДОЙ СТРАНЫ И КАЖДОЙ РАСЫ, ИБО ОНИ ВЫЗВАЛИ ЕГО И ДЛЯ НИХ ОН АПИСАН. Знание пр...»

«Шамиль Алтамиров МЕТРО 2033: Степной дракон УДК 821.161.1-312.9 ББК 84(2Рос=Рус)6-44 А52 Любое использование материала данной книги, полностью или частично, без разрешения правообладателя запрещается. Автор идеи – Дмитрий Глухов...»

«МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РФ Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования "ПЕНЗЕНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ" Юридический факультет Кафедра "Прав...»

«СПРАВОЧНИК ПО СОРТАМ И ДЕФЕКТАМ ФАНЕРЫ СВЕЗА нормы ограничений дефектов обработки фанеры в соответствии с требованиями СТО 00255177-001-2013 ОГЛАВЛЕНИЕ Часть 1. Краткое описание сортов фанеры СВЕЗА Часть 2. Полное описание сорт...»

«ГОСУДАРСТВЕННЫЙ СТАНДАРТ СОЮЗА ССР ПРИБОРЫ СПЕКТРАЛЬНЫЕ ОПТИЧЕСКИЕ ТЕРМИНЫ И ОПРЕДЕЛЕНИЯ ГОСТ 27176—86 Издание официальное ГОСУДАРСТВЕННЫЙ КОМИТЕТ СССР ПО СТАНДАРТАМ Москва кружево интернет магазин УДК 001.4 : 681.785 : 5 : 006.354 Группа ПОО ГОСУДАРСТВЕННЫЙ СТАНДАРТ СОЮ...»

«Приложение к ООП ООО для 8 – 9 № 3.7.-1 Русская Православная Церковь (Московский Патриархат) Козельская епархия НЕГОСУДАРСТВЕННОЕ ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ "Православная гимназия в г. Козельске" РАССМОТР...»

«Пилот САМО-ПРОЯСНЕНИЕ SELF CLEARING© Руководство по самопросветлению A handbook for self enlightenment Предварительный перевод Сергея Конопелько sk@ntmk.tagil.ru Литературный перевод Дмитрия Ивахненко http://koleso.alfacom.net koleso@alfacom.net Copyright © 1997 Pilot Все коммерческие права с...»

«Переславская Краеведческая Инициатива. — Тема: предприятие. — № 2002. Первая стачка в Переславле В городе Владимире, в сводчатых полуподвальных комнатах бывшего владимирского губернского архива, сохранилось "дело" первого стола канцелярии владимирского губер...»

«ПОДРОБНЫЙ ЛУННЫЙ КАЛЕНДАРЬ ПРИВЛЕЧЕНИЯ ДЕНЕГ НА 2018 ГОД *** ПОДРОБНЫЙ ЛУННЫЙ КАЛЕНДАРЬ УСПЕХА И БОГАТСТВА НА 2018 ГОД АСТ Москва УДК 133.4 ББК 86.42 В30 Все права защищены. Ни одна часть данного издания не может быть воспроизв...»

«Инструкция по охране труда для персонала по обслуживанию котлов с электрообгревом. ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ I. Настоящая инструкция содержит требования по обеспечению безопасной 1.1 эксплуатации котлов с электрообогре...»

«400 лет. О призвании на царство и всенародной клятве Утвержденная грамота Великаго Всероссiйскаго Собора въ Москве Церковнаго и Земскаго, 1613 Года (21 Февраля), О Призванiи На Царство Михаила Феодоровича Романова. "Послал Господь...»

«Russisch Профилактические прививки Многоязычный справочник по прививкам Das Gesundheitsprojekt Mit Migranten fr Migranten Impressum Schutzimpfungen – mehrsprachiger Impfwegweiser Mehrsprachiger Wegweiser zum...»

«Организация Объединенных Наций A/72/138 Генеральная Ассамблея Distr.: General 14 July 2017 Russian Original: English Семьдесят вторая сессия Пункт 147 предварительной повестки дня * Отправление правосудия в Организации Объединенных Наций Деятельность Канцелярии Омбудсмена и посредников Организации Объединенных Наций Доклад Ген...»

«Гарантия на изделие 1. Объем Гарантии 1.1 Настоящая гарантия осуществляется компанией ACER и определяет права для пользователей оборудования ACER. Пожалуйста, внимательно прочитайте данный документ, поскольку в случае предъявления претензии в...»

«В о змездие во имя справедливости массовая культура эпохи Совета Европы право на месть никогда не ставит под сомнение. А пока на одном телевизионном канале гуманисты доказывают, что даже у маньяка потрошителя нельзя отни мать жизнь, на другом канале европ...»

«ДЕПАРТАМЕНТ СМОЛЕНСКОЙ ОБЛАСТИ ПО ЗДРАВООХРАНЕНИЮ 214008, г. Смоленск, пл. Ленина, д. 1 Тел.: (4812) 38-67-58, e-mail: zdrav@admin.smolensk.ru окпо: 00097063, огрн: 1026701426069 инн: 6730009960, кпп: 673001001 от № на № от Выписка из приказа Департамента...»

«13 (26) мая Священномученики Василий (Соколов), Христофор (Надеждин) и Александр (Заозерский), преподобномученик Макарий (Телегин) и мученик Сергий (Тихомиров) Весной 1922 года началось новое после 1918 года гоне...»

«Программа страхования от несчастных случаев "БАСК-Спорт"1. ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ Программа страхования от несчастных случаев "БАСК-Спорт" (далее Программа) разработана на основании "Правил страхования от несчастных случаев и болезней" (далее Правила). 2. СУБЪЕКТЫ СТРАХОВАНИЯ Страховщик Акционерное общество Страховая ко...»

«ПОСТАНОВЛЕНИЕ "ОБ УТВЕРЖДЕНИИ ПЕРЕЧНЯ ЗНАЧИТЕЛЬНОГО, КРУПНОГО И ОСОБО КРУПНОГО РАЗМЕРОВ НАРКОТИЧЕСКИХ СРЕДСТВ И ПСИХОТРОПНЫХ ВЕЩЕСТВ, А ТАКЖЕ ЗНАЧИТЕЛЬНОГО КРУПНОГО И ОСОБО КРУПНОГО РАЗМЕРОВ ДЛЯ РАСТЕНИЙ, СОДЕРЖАЩИХ НАРКОТИЧЕСКИЕ СРЕДСТВА ИЛИ ПСИХОТРОПНЫЕ ВЕЩЕСТВА, ЛИБО ИХ ЧАСТЕЙ...»







 
2018 www.lit.i-docx.ru - «Бесплатная электронная библиотека - различные публикации»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.